حقوق خبر
شهرنشینی در تاریخ ایران

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت اول)

تاریخ شهرنشینی در ایران را شاید بتوان به کلان ترین شکل آن به سه دوره تقسیم کرد. هریک از این دوره ها به نسبت دوره ی قبلی فاصله ی زمانی کمتری را در بر می گیرد و تراکم و شتاب بیشتری را در فرایند شهری شدن و افزایش تنوع شهری نشان می دهد که این امر را باید حاصل سرعت گرفتن عمومی فرایندهای تغییر فرهنگی در طول دوران های تاریخی انسانی دانست که همچنان ادامه دارد


روند شهرنشینی در تاریخ ایران (فسمت اول)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

روند شهرنشینی در تاریخ ایران

تاریخ شهرنشینی در ایران را شاید بتوان به کلان ترین شکل آن به سه دوره تقسیم کرد. هریک از این دوره ها به نسبت دوره ی قبلی فاصله ی زمانی کمتری را در بر می گیرد و تراکم و شتاب بیشتری را در فرایند شهری شدن و افزایش تنوع شهری نشان می دهد که این امر را باید حاصل سرعت گرفتن عمومی فرایندهای تغییر فرهنگی در طول دوران های تاریخی انسانی دانست که همچنان ادامه دارد. سه دوره ی مزبور را می توان چنین تعریف کرد:

دوره ی نخست، از شکل گیری شهرهای نخستین تا سقوط امپراتوری ساسانی، یعنی از هزاره ی سوم پیش از میلاد تا سال 641 میلادی که در اینجا ما از عنوان شهر باستانی برای آن استفاده خواهیم کرد.

دوره ی دوم، از شکل گیری شهرهای اولیه ی اسلامی تا پایان دوره ی قاجار، یعنی از سال 641 تا 1925 میلادی که در اینجا ما از عنوان شهرهای اسلامی از آن سخن خواهیم گفت.

دوره ی سوم، از شکل گیری دولت پهلوی در سال 1925 تا امروز که در اینجا با عنوان شهر جدید (خدماتی – صنعتی ) به آن اشاره خواهیم کرد.

شهر باستانی

قدیمی ترین تمدن شناخته شده ی ایرانی در منطقه ی عیلام از نیمه ی هزاره ی سوم پیش از میلاد ظاهر شد و تا قرن ششم پیش از میلاد تداوم داشت. مشخصه ی سیاسی این تمدن که بر زمین های کم ارتفاع منطقه ی خوزستان شکل گرفت، نوعی اولیگارشی فدراتیو با توزیع قدرت تمرکززدا بود که به نسبت به دو حوزه ی تمدنی در غرب (بین النهرین) و شرق (شمال هند) انفراد داشت. تماس و رابطه ی عیلام با تمدن های بین النهرینی سومر، بابل و آشور تقریباً همیشه در قالب جنگ ها انجام می گرفت. لذا برای حفظ این تمدن نیاز به تمرکز شدید قدرت سیاسی وجود داشت. این تمرکز، عمدتاً در منطقه ی جنوب زاگرس، در خوزستان در شهر شوش و در فلات مرکزی در شهر انشان انجام گرفت.

پادشاهان عیلام تقریباً از آغاز هزاره ی دوم عنوان «پادشاهان انشان و شوش» را داشتند. در نتیجه شهرنشینی در جنوب غربی را باید یکی از حوزه های مهم شهرنشینی باستانی در ایران دانست: « با توجه به پاره ای مدارک می توان دریافت که پس از سال 3000 پیش از میلاد شوش به صورت یکی از شهرهای پر جمعیت و مهم منطقه درآمده است...{هرچند}... جمعیت شهر باستانی شوش هیچ گاه از شمار 40 هزار تن بالاتر نرفت».

شوش در عین حال روابط تجاری گسترده ای با تمام مناطق جنوب غرب و مناطق شمالی فلات ایران داشت. انشان(تل ملیان) نیز در 26 کیلومتری شمال شیراز کنونی، حوزه ی تمدنی پر اهمیتی به وسعت 45 هکتار و جمعیتی حدود 4500 نفر را در بر می گرفت. پادشاهی عیلام، در دوره ی موسوم به نوعیلامی (750 تا 653 پیش از میلاد) رو به ضعف و زوال گذاشت. در کنار این تمرکز دولتی – تمدنی در غرب و جنوب غربی ایران، در هزاره ی سوم مطالعات باستان شناسی گویای حضور شهرنشینی در مناطق جنوب شرقی و فلات مرکزی ایران نیز هستند:

نتایج تحقیقات باستان شناسی در سال های 1976- 1977 در بمپور بلوچستان، تل ابلیس، تپه یحیی و شهداد در استان کرمان و شهر سوخته در سیستان... نشان داد که در قرون اولیه ی هزاره ی سوم پیش از میلاد جوامع روستایی به موازات بین النهرین در سراسر ایران با آهنگ رشد برابری در راه رسیدن به مرحله ی شهرنشینی گام بر می داشتند...در حد فاصل سال های 4500 تا 3000 قبل از میلاد در سرزمین های شرق و جنوب شرقی ایران داد و ستدهایی در زمینه ی فرآورده های صنعتی و کشاورزی در سطح ملی، منطقه ای و برون منطقه ای انجام می شده است...در محیط باستانی شهداد در حاشیه ی غربی دشت لوت... در طول هزاره ی سوم ... با رشد صنعتی، اقتصادی و پیچیدگی های نظامی اداری روبروییم که این منطقه را به یک مرکز بزرگ شهری بدل کرده بود.

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (فسمت اول)
 

شهر سوخته با جمعیتی که بین 2500 تا 5200 نفر متغیر بوده در طول هزاره ی سوم از شهرهای پر جمعیت به شمار می آمده است:« به طور کلی می توان گفت که شماری از واحدهای مسکونی و یک کاخ نمایانگر معماری در شهر سوخته است. بیشتر خیابان ها باریک با میانگین عرض 5/2 متر، پر پیچ و خم، غیر مفروش و سطح آنها بر اثر انباشته شدن خاکروبه ای که از خانه ها بیرون ریخته می شد، پست و بلند شده بود. گسترش شهر بدون نقشه انجام گرفته است و معماری آن از تجانس چندانی برخوردار نیست. خانه های هزاره ی سوم اغلب راست گوشه اند و مصالح آنها را خشت تشکیل می دهد. خانه ها 90 تا 150 مترمربع مساحت و از 6 تا 10 اتاق چهارگوشه دارند که پیرامون یک حیاط مرکزی حلقه زده اند. سقف ها تماماً مسطح و بر پنج تا شش تیر چوبی استوار است. تاسیسات خدماتی داخلی مانند اجاق مرکزی سکو مانند، بخاری دیواری، آشپزخانه با تنورهای نعلی شکل و گنبددار جهت پخت نان و زیرسازی های شیب دار برای سنگ ساب تماماً از آجر درست شده است. این شیوه در معماری سراسر دوران مفرغ و در واقع تا دوره ی هخامنشیان در شرق ایران به کار رفته است. غلات که غذای عمده ی اهالی را تشکیل می داد در خمره های سفالی بزرگ با گنجایش تقریباً بیست کیلو نگاه داری می شد. در هیچ یک از خانه ها اتاق انبار مملو از خمره های غلات وجود نداشته است و این امر نشانگر آن است که در حدود سال 3000 قبل از میلاد، ذخیره سازی مواد غذایی را برای مصرف دراز مدت، حکومت مرکزی انجام می داد.

بیشتر بخوانید:

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت دوم)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت اول)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت دوم)

نظریه‌های شکل‌گیری شهرها

منشأ شهر و تحول آن(قسمت اول)

منشأ شهر و تحول آن(قسمت دوم)

 

 

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انسان شناسی شهری – ناصر فکوهی

پایگاه خبری حقوق نیوز - تاریخ و تمدن

 

 

 

 

 



+ 0
مخالفم - 0
سرخط خبرها: