حقوق خبر
شهرنشینی در تاریخ ایران

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت پنجم)

برای آنکه شاهد موج جدید شهرسازی در ایران باشیم باید در انتظار دوره ی صفویه (1502 تا 1736) می بودیم. اما می توان گفت که در دوره ی ایلخانان و به ویژه در عصر غازان خان، شبکه های شهری تا اندازه ای بازسازی شدند و شهر تبریز به مثابه نمونه ای بارز از بازسازی شهری در این دوره قابل ملاحظه است

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت پنجم)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

روند شهرنشینی در تاریخ ایران

اعراب با شروع به ساختن بغداد در سال 141 هجری، خط مشی قبلی خود را تغییر دادند و الگوی دولت ساسانی را مبتنی بر شهرسازی به مثابه پایه های قدرت پی گرفتند.

با تقویت گرایش تمرکز دولتی در سلطه ی اسلامی (بنی امیه، سلطنت اسلامی اسپانیا...) در چارچوبی عام و با روی کار آمدن حکومت های کوچک ایرانی در چارچوب ویژه ی ایران، فرایند شهرنشینی و شهرسازی بار دیگر تقویت شدند. طاهریان (821- 873 میلادی)، صفاریان(867 تا 1495 میلادی)، سامانیان (819 تا 999 میلادی)، آل بویه ( 932 – 1349 میلادی) و سالاریان (916 تا 997 میلادی) مهم ترین حکومت هایی بودند که با تقویت ساختارهای حکومتی مرکزی هریک به زندگی شهری در برخی از شهرهای زیر سلطه ی خود رونق دادند و به این ترتیب سبب شکوفایی مناطقی جون سیستان، خراسان، طبرستان...و شهرهایی چون نیشابور، بلخ، بخارا، ری، هرات، همدان، شیراز، اصفهان و یزد شدند.

حکومت های ترک تبار غزنوی، (977 تا1186 میلادی)، سلجوقی (1038 تا 1194 میلادی) و خوارزمشاهی (1127 تا 1231 میلادی) که ریشه از قبایل کوچنده ی ترک نواحی شرقی نظیر ترکمن ها، قفچاق ها، قرلق ها... و یا از نهادهای برده داری و ورود گسترده ی بردگان ترک در دستگاه های حکومتی و نظامی داشتند، در مجموع دوران تیره ای را بر کشور حاکم کردند که عمداً در فاصله ی قرن دهم تا سیزدهم قرار می گیرد. در این دوران دستگاه حکومتی بالاترین حد خشونت را نسبت به مردم اعمال می کرد و واکنش های مقاومتی نیز بر می انگیخت که مشور را رو به ضعفی برند که نتوانست در مقابل یورش گسترده ی مغولان از قرن سیزدهم دوام بیاورد.

حملات مغول در چندین موج که از ابتدای قرن سیزدهم آغاز شدند یعنی در سال های 1220 میلادی (چنگیزخان)، 1256 (هولاکوخان) و 1280 (تیمور) با تخریب عمومی و گسترده ی شهرها و کشتار گسترده ی اهالی آنها همراه بود که شهرنشینی را دچار زوال کاملی کرد و معدود بازماندگان را وادار کرد که به شیوه هایی بسیار ابتدایی و یا با راهزنی و دزدی روزگار بگذرانند. جانشینان مغول ها که به صورت سلسله هایی چون جغتاییان (1127 تا 1370 میلادی) و ایلخانان (1256 تا 1353 میلادی) در ایران حکومت کردند و بقایای تیموریان (1370 تا 1506 میلادی) هیچ یک نتوانستند دولت هایی درخور این نام به وجود بیاورند، و در واقع تاریخ ایران در این دوران تاریخ جنگ های قبیله ای میان این قدرت های محلی است که با غارت پایه های اجتماعی و نواحی پیرامونی ایران تکمیل می شد.

برای آنکه شاهد موج جدید شهرسازی در ایران باشیم باید در انتظار دوره ی صفویه (1502 تا 1736) می بودیم. اما می توان گفت که در دوره ی ایلخانان و به ویژه در عصر غازان خان، شبکه های شهری تا اندازه ای بازسازی شدند و شهر تبریز به مثابه نمونه ای بارز از بازسازی شهری در این دوره قابل ملاحظه است.

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت پنجم)
 

بازسازی دولت مرکزی ایران با صفویان پس از گذشت بیش از 4 قرن تشتت و هرج و مرج و خشونت کور و گسترده آغاز شد. دولت صفوی را در واقع می توان نطفه ی اولیه ای از یک دولت مدرن به حساب آورد که هنوز قرن ها با شکل گیری خود در ایران فاصله داشت و البته چنانچه دوران پر تنش قرن های هجدهم و نوزدهم در ایران به گونه ای که شاهدش بودیم نمی گذشت، شاید چنین دولتی زودتر از دوران مشروطه شکل نخستین دولت ملی ایران را به خود را می گرفت. صفویان که از اعقاب شیخ صفی ادین اردبیلی به شمار می آمدند، ترک زبان بودند اما درباره ی تبار ترک یا کرد آنها هنوز بحث و گفتگو وجود دارد. این قوم از اواخر قرن چهارم میلادی روی به مذهب شیعه آورد و مبارزه ای سخت را با دو طایفه ی ترکمن آق قویونلوها و قراقویونلوها در آذربایجان آغاز کرد که سرانجام در آن به پیروزی رسید و شاه اسماعیل توانست سلسله ی صفوی را تاسیس کند.

رشد شهرنشینی در دوره ی صفوی عمدتاً در دوران شاه عباس انجام گرفت. بازگشت به نظم و رونق اقتصادی در دوره وی همراه با نخستین قدم های دولت های غربی برای نفوذ در ایران همراه بود و بیشترین شکوفایی شهر در این دوران در شهرهای اصفهان، تبریز، شیراز، قزوین، مشهد ظاهر شد. اما پس از شاه عباس انحطاط پیشین ادامه یافت و در نهایت دولت ها نتوانستند جز در چارچوب هایی محلی شکل بگیرند. این امر پس از سقوط دولت مرکزی ایران در یورش افغان ها در دوره ی شاه سلطان حسین (1694-1722 میلادی) و قاجاریه (1721 – 1924 میلادی) ادامه یافت. در طول قرن های هجدهم و نوزدهم، ایران به موزائیکی از قدرت های کوچک محلی تبدیل شد و شهرها نتوانستند رشد چندانی داشته باشند جز شهرهایی که مرکز اقامت حاکم یا ولیعهدی توانا بودند نظیر شیراز، تبریز و تهران. در دوره ی قاجار، ایران عرصه ی نفوذ استعماری گسترده ای بود که با فساد و ناشایستگی کامل قدرت حاکم همراه بود. قدرتی که دغدغه ای جز تنازع بقای خود به هر قیمتی نداشت. دوران قاجار در حقیقت دوران غارت سیستماتیک ثروت های ایران به وسیله ی روسیه و انگلستان با همکاری شاهان ناتوان و نالایق حاکم بود.

بیشتر بخوانید:

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت اول)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت دوم)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت سوم)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت چهارم)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت اول)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت دوم)

نظریه‌های شکل‌گیری شهرها

منشأ شهر و تحول آن(قسمت اول)

منشأ شهر و تحول آن(قسمت دوم)

منشأ شهر و تحول آن(قسمت سوم)

 

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انسان شناسی شهری – ناصر فکوهی

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات اجتماعی



+ 0
مخالفم - 0

 

سرخط خبرها: