حقوق خبر
شهرنشینی در تاریخ ایران

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت ششم)

آخرین مرحله از رشد شهرنشینی در ایران در قرن بیستم و با حرکت از نقلاب مشروطه آغاز می شود. ریشه های عمیق این انقلاب را باید در فرایندی دانست که لااقل از ابتدای دوره ی ناصرالدین شاه در 1847 میلادی در ایران آغاز شده بود و آن شکل گرفتن دولت ملی بر پایه ی احساس تعلق ملی و پیدایش نخستین جنبش هایی بود که می توان آنها را جنبش های ملی – مذهبی ناشی از تشکیل یک هویت ملی به حساب آورد

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت ششم)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

روند شهرنشینی در تاریخ ایران

شهر مدرن صنعتی – خدماتی

آخرین مرحله از رشد شهرنشینی در ایران در قرن بیستم و با حرکت از انقلاب مشروطه آغاز می شود. ریشه های عمیق این انقلاب را باید در فرایندی دانست که لااقل از ابتدای دوره ی ناصرالدین شاه در 1847 میلادی در ایران آغاز شده بود و آن شکل گرفتن دولت ملی بر پایه ی احساس تعلق ملی و پیدایش نخستین جنبش هایی بود که می توان آنها را جنبش های ملی – مذهبی ناشی از تشکیل یک هویت ملی به حساب آورد. این جنبش ها در برابر نفوذ گسترده ای که اواخر قرن نوزدهم میلادی، انگلستان از جنوب و روسیه از شمال، در ایران آغاز کرده بودند، شکل گرفتند.

انقلاب مشروطه را باید در حقیقت نوعی حرکت شهری برای ایجاد تفوق بر اشکال زیست شهری دانست. شکل گیری دولت ملی هرچه بیش از پیش به مثابه ساختاری که منافع انگلستان را تامین کرده و در رقابت آن با روسیه نقشی اساسی داشت، به وسیله ی کشور نخست مورد پشتیبانی قرار می گرفت. این امر همزمان با صنعتی شدن و رشد زیرساختارهای گوناگون کشور انجام می گرفت.

به صورتی که تعداد کارگاه ها و کارخانجات صنعتی، جاده ها، خطوط تلگراف و رشد سرمایه گذاری صنعتی در ابتدای قرن بیستم با شتابی فزاینده انجام گرفت.

هرچند در ظهور و گسترش بسیاری از شاخص های صنعتی در این دوره صورت گرفت اما این را لزوماً نمی توان به معنی ظهور تکوین «شهر صنعتی» در مفهوم غربی آن در ایران دانست، به صورتی که ما بیشتر با شهری صنعتی – خدماتی رو به رو هستیم که اغاز سهم خدمات در آن بر سهم صنعت برتری دارد و این امر تاثیری مشخص درازمدت بر فرهنگ شهری بر جای می گذارد که یکی از بارزترین نشانه های آن در نقش پر اهمیت و اساسی بازار در روند عمومی جامعه است.

در طول دوره ی جدید به طور عمده، چندین دوره ی رشد شهرنشینی کاملاً مشخص مشاهده می شود. دوره ی 1300 تا 1340 که در آن نرخ سالانه ی رشد شهرنشینی به 65/2 درصد می رسید، دوره ی دوم از 1340 تا 1375 که این نرخ به 42/4 رسید. شتاب رشد شهرنشینی در دوره ی دوم پیامدهای مستقیم از فرایند اصلاحات ارضی به حساب می آید. در دوره ی اخیر با فروپاشی نظام سنتی روستا و تبدیل شدن شهرها به قطب های جاذب مهاجرت گسترده ی روستا – شهر و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ، به شدت و با هزینه های سنگین اجتماعی ادامه یافته است. حسامیان با تحلیل رشد شهرنشینی در ایران، دوره ی رضاشاه را به عنوان دوره ای که در آن ورود عناصر صنعتی و گسترش مناسبات سرمایه داری، به ایجاد بازار یکپارچه ی داخلی و به وجود آمدن زیرساخت های لازم برای تداوم مناسبات سرمایه داری منجر می شود، دورانی کلیدی می داند:« روند مدرنیزاسیون در ایران که با دولت رضاشاه آغاز می گردد و پس از وقفه ای که در فاصله ی سالهای 1320 (اشغال ایران به وسیله ی متفقین) و (1332 کودتای 28 مرداد) در آن رخ می دهد با دولتی که از کودتای 28 مرداد 1332 به قدرت می رسد ادامه می یابد و تا اصلاحات ارضی دهه ی 1340 که ابعاد تازه ای به خود می گیرد همچنان ادامه دارد(...) حجم سرمایه گذاری دولت را از 3/8 میلیارد ریال در سال 1305 به بیش از دو برابر یعنی 8/16 میلیارد ریال در سال 1317» می رساند.

بدین ترتیب از سال 1305 تا سال 1324 طول راه های کشور از 2400 به 24،000 کیلومتر رسید، راه آهن دولتی تاسیس شد و 200 کارخانه ی دولتی با 50 تا 60 هزار کارگر تاسیس شدند. برنامه های توسعه اقتصادی یعنی برنامه ی اول (1237 – 1334) دوم (1334 – 1341) و سوم (1341 – 1346) تاثیری تعیین کننده بر افزایش روند شهرنشینی داشتند. تداوم این برنامه ها تا زمان انقلاب عملاً از ایجاد توسعه ی متوازن در سطح کشور ناتوان بودند و فاصله ای عمیق و هولناک میان روستاها و شهرها ایجاد کردند. با وجود این، ایجاد برخی کلان شهرهای استانی و کاهش فشار بر پایتخت (مشهد، اهواز، شیراز، اصفهان، تبریز) از نکات مثبت این برنامه ها بود که باید آن را عمدتاً حاصل برنامه ی پنجم (1352-1356) و ششم (1356-1361) دانست. رشد درآمدهای نفتی به صورتی پیوسته از سال 1330 تا سال 1357 (انقلاب اسلامی) با 4 برابر شدن قیمت های بین المللی نفت خام در سال 1353ف حجم بزرگی از سرمایه های ارزی را وارد کشور کرد که اثر مستقیم آن به توسعه ی شهرنشینی و جذابیت یافتن هرچه بیشتر شهرها با افزایش سطح مصرف کالاهای تجملی در آنها نمود یافت.

شهر صنعتی – خدماتی خود را همچنین با ارزش یافتن فزاینده و پیوسته ی ارزش زمین متبلور ساخت. از سال 1285 شمسی (1906) با لغو تیول داری و به وجود آمدن مالکیت رسمی زمین، بخش زمین و مستغلات با بازاری پر رونق بدل شد که اصلاحات ارضی و ورود مالکان بزرگ روستایی سابق به عرصه ی شهری به شدت به آن دامن زد.

دولت از سال 1328 (1949) با تصویب قانون تشکیل شهرداری و انجمن شهر که تقریباً همزمان با تاسیس سازمان برنامه (1327) و شروع برنامه های توسعه که همین سال انجام می گرفت، نخستین قدم ها را برای عقلانی کردن نظام های شهری برداشت، قدم هایی که از حدود ده سال بعد با شروع اجرای طرح های مطالعات جامعه شهرها وارد دور جدیدی شدند. اما رشد شتاب زده (همراه با بی ریشگی و وابستگی سیاسی – اقتصادی بورژوازی بومی) مناع از آن می شد که این روند بتواند موفقیت آمیز باشد.

توسعه ی شهری که در طول دوره ی 1335 تا 1375 بیشترین تغییر را در روابط اجتماعی و فرهنگی در کشور ما برجای گذاشت، در همه جا شکل یکسان نداشت.

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت اول)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت دوم)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت سوم)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت چهارم)

روند شهرنشینی در تاریخ ایران (قسمت پنجم)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت اول)

ریشه شناسی واژه ی شهر (قسمت دوم)

نظریه‌های شکل‌گیری شهرها

منشأ شهر و تحول آن(قسمت اول)

منشأ شهر و تحول آن(قسمت دوم)

منشأ شهر و تحول آن(قسمت سوم)

 

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انسان شناسی شهری – ناصر فکوهی

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات اجتماعی

 



+ 0
مخالفم - 0
سرخط خبرها: