حقوق خبر
جلال آل احمد

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت 1)

«غرب زدگی» پرسروصداترین نوشته آل آحمد که به صورت مقاله بلند در کتابی در اوایل دهه چهل انتشار یافت، محصول فکری وی در دهه سی است که در آن سال ها سخنی تازه و مورد نیاز جامعه ایرانی به شمار می آمد. فرهنگ رجایی، فرهنگ پژوه ایران شناس، این اثر را بحث برانگیزترین و پر خواننده ترین کتاب در ایران سده چهاره معرفی می کند

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

جلال آل احمد

در میان نویسندگان معاصر دوره پهلوی افرادی مانند علی اکبر دهخدا، محمدعلی جمال زاده، صادق هدایت، صادق چوبک، بزرگ علوی، جلال آل احمد، سعید نفیسی، علیمحمد افغانی، غلامحسین ساعدی، بهرام صادقی، هوشنگ گلشیری، احمد محمود، دولت آبادی و سیمین دانشور بیش از دیگران آوازه و شهرت یافته اند. در این میان برخی مانند دهخدا و هدایت به دهه چهل نرسیدند و برخی هم مانند سعید نفیسی گرچه در این سال ها حضور داشتند اما اثر قابل توجهی منتشر نکردند. در این بخش تنها به آثار آل احمد و چوبک نظر می افکنیم.

جلال آل احمد را باید مهمترین نویسنده دهه چهل به شمار آورد که آثار او در این دهه و سال های پیش و پس از آن با اقبال عمومی مواجه شد.

مهمترین آثار انتشار یافته آل احمد به این دهه تعلق دارد :« غرب زدگی»، «خدمت و خیانت روشنفکران»، «خسی در میقات»، «سنگی بر گوری»، «نفرین زمین» و «نون و القلم» همگی در این دهه نوشته شده یا انتشار یافته اند. «غرب زدگی» پرسروصداترین نوشته آل آحمد که به صورت مقاله بلند در کتابی در اوایل دهه چهل انتشار یافت، محصول فکری وی در دهه سی است که در آن سال ها سخنی تازه و مورد نیاز جامعه ایرانی به شمار می آمد. فرهنگ رجایی، فرهنگ پژوه ایران شناس، این اثر را بحث برانگیزترین و پر خواننده ترین کتاب در ایران سده چهاره معرفی می کند.

«غرب زدگی» را باید از مهمترین مفاهیم فرهنگ سیاسی ایران معاصر به شمار آورد. آل احمد با این کتاب نسل جدیدی از روشنفکران را در تاریخ ایران معرفی می کند که گویای شروع تغییراتی در جامعه ایران در دهه چهل است.

در نشانه شناسی از غرب زدگی نخستین نشانه ها به شکست اندیشه های غرب مدارانه دلالت دارد که حکومت پهلوی از زمان رضاشاه به شدت در پی آن بود. البته غرب زدگی تنها در نقد سکولاریسم افراطی غرب گرایانه طبقات جدیدِ شکل گرفته در اواخر قاجار و به ویژه زمان پهلوی خلاصه نمی شد، بلکه به نوعی سوسیالیسم حزب توده را نیز به نقد می کشید. غرب زدگی از این جهت اهمیت داشت که نگاه انتقادی روشنفکران نسل جدید را به مسائل طبقه جدید نشان می داد و اعتراضی به محصولات فکری و فرهنگی «از خود بیگانه شده» این طبقه بود؛ از ملکم خان تا مظفر بقایی.

غرب زدگی فریادی بود علیه استعمار نو؛ چه از نوع آمریکایی و چه از جنس شوروی. هرچند که آل احمد به دلیل ضعف و قدرت رو به افول شوروی خطر آن را کمتر می دانست.

فلسفه سیاسی آل احمد را می توان با مفهوم «آنارشیسم جمع گرا» یا «آنارشیسم سوسیالیستی» معرفی کرد که در ادامه به تبیین آن می پردازیم. او گرچه با سنت گرایانی مانند احمد فردید رابطه دوستی داشت و اصلاً غرب زدگی وامدار اوست، اما تعبیر وی از غرب زدگی ریشه اقتصادی دارد. از نگاه او «غرب یعنی ممالک سیر و شرق یعنی ممالک گرسنه.» دنیای غرب بنگاه تولید ماشین آلات مدرن است که مواد اولیه دنیای شرق را به یغما می برد. سخن آل احمد نفی ماشین نیست، او تلاش دارد تاکید کند که دعوای امروز بشری سر ثروت ملت هاست. شرقی باید طرز برخورد با ماشین و تکنولوژی را بیاموزد اما تا فلسفه غرب را به درستی نیاموخته، نباید ادای غربی ها را دربیاورد و در ظاهر از آنان پیروی کند. او جوامع شرقی را در یک بحران هویت دو سویه می بیند. به اعتقاد او ما تا وقتی مصرف کننده ایم و ماشین نساخته ایم، غرب زده ایم و وقتی هم که چنین کنیم ماشین زده خواهیم شد. این جبر بشر امروز است و گریزی از آن نیست.

آل احمد رویکرد مناسب در برابر غرب را رقابت به منظور پیشرفت می داند؛ واقعیتی که قرن ها در تاریخ ایران مشاهده شده است. اما در فضای غرب زده رقابت جای خود را به درماندگی و احساس عبودیت داده است. او این ویژگی و خصیصه انفعالی را پدیده جدیدی در فرهنگ ایرانیان می داند، زیرا ایرانیان همواره از فرهنگ گزینش گری برخوردار بوده اند و در برابر بیگانه تسلیم فرهنگی نیوده اند. درباره اسلام نیز همین طور است، ایرانیان بودند که سراغ اسلام رفتند نه آن که اسلام ایران فتح کند. اصلاً اسلام وقتی به «دجله و فرات» که جزو سرزمین ایران بزرگ بود رسید، اسلام شد.

بیشتر بخوانید:

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت 2)

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت 3)

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت 4)

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت 5)

تبلور فرهنگ سیاسی در آثار جلال آل احمد (قسمت پایانی)

کلمات مرتبط:

آیت الله مطهری

احمد فردید

علی شریعتی

 

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انقلاب و فرهنگ سیاسی ایران - حمیدرضا اسماعیلی

پایگاه خبری حقوق نیوز - اندیشمندان ایرانی

 

 

 



+ 0
مخالفم - 0
سرخط خبرها: