حقوق خبر
کپی رایت ( Copy Right)

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات 2

تاریخچه‌ی پیـدایش کـپی‌رایت بـا اختراع‌ دستگاه‌ چاپ توسط کوتنبرگ در‌ سال‌ 1440، در آلمان آغاز شد. پیدایش صنعت چاپ و اخـتراع چـاپ‌گر در اواسط قرن پانزدهم میلادی، امکان تکثیر و انتشار نوشته‌های نویسندگان را به نحو انـبوهی فـراهم آورد‌


 

پایگاه خبری حقوق نیوز

کپی رایت ( Copy Right)

گفتار دوم: حقوق پدیدآورندگان آثار منتشره در مطبوعات

در این گفتار ابـتدا بـه شکل‌گیری مطبوعات‌ می‌پردازیم‌ و پس از آن، این موضوع در سطح مقررات ملی و بین‌المللی بررسی می‌شود.

قسمت نـخست: شـکل‌گیری حـقوق مالکیت ادبی و هنری در مطبوعات

در این‌ قسمت‌، موضوع ظهور صنعت چاپ و اثر‌ آن‌ در حقوق مـالکیت ادبـی و هنری و در ادامه، وقایع بعدی آن بررسی می‌شود.

بند نخست: شکل‌گیری صنعت چاپ

تاریخچه‌ی پیـدایش کـپی‌رایت بـا اختراع‌ دستگاه‌ چاپ توسط کوتنبرگ در‌ سال‌ 1440، در آلمان آغاز شد. پیدایش صنعت چاپ و اخـتراع چـاپ‌گر در اواسط قرن پانزدهم میلادی، امکان تکثیر و انتشار نوشته‌های نویسندگان را به نحو انـبوهی فـراهم آورد‌. این صنعت به تدریج سبب گسترش علم و فرهنگ و ارتقای سواد شد و با وجود این کـه در دسـت‌یابی بـه امتیازات، محدودیت‌ها و انحصاراتی وجود داشت، بازاری از افکار و اندیشه‌ها را‌ شکل‌ داد که‌ در آن اندیشمندان بـه تـرویج نظرات خود پرداختند. در این زمان بود که به تدریج زمزمه‌ی حقوق‌ طبیعی مؤلفان به راه افتاد و مـوجبات حـمایت از حق مالکیت فکری‌ فراهم‌ گردید‌؛ چرا که با تکثیر و نشر آثار مـؤلفان، راهـ‌های سوءاستفاده و سرقت از این دسته از آثار فکری فـراهم ‌‌شـده‌ بـود. بنابراین لازم می‌نمود که قوانین حمایتی نسبت بـه مـؤلفان و آثار آنها فراهم‌ شود‌. این‌ حمایت‌ها به تدریج در کشورهای دیگر قاره‌ی اروپا مانند انـگلستان، فـرانسه، هلند و سوئیس نیز کشیده‌ شـد.

پس از آن کـه کپی کـردن بـه طـرز جدی‌ و با حجم بالایی در‌ سال‌ 1460 شـروع مـی‌شود، قواعد و مقرراتی در قرن پانزدهم و شانزدهم نبوده است که نشان دهد مؤلفان نـسبت بـه آثار خود مالکیت دارند و بایستی حـقوقی هم برای آنها و هـم بـرای ناشران درنظر گرفته‌ شود. در آن زمـان از دزدیـ‌های مطبوعاتی؛ یعنی استفاده‌ی بدون مجوز از آثاری که در مطبوعات آورده می‌شد نیز جلوگیری به عـمل نـمی‌آمده است و عموم افراد جامعه آزاد بـودند تـا هـر‌ طور‌ که مـایل بـودند از آن متون استفاده نمایند؛ عـلت آن هـم عدم وجود قانون موضوعه در این خصوص بود.

بند دوم: قرن 16 و 17

آنچه در فاصله‌ی‌ میان‌ اختراع صـنعت چـاپ و وضع قانون «آن» مورد بحث است، ایـن اسـت که در ایـن زمـان، در کـشورهای اروپایی هرگونه حقی کـه برای مؤلف در نظر گرفته می‌شد، ناشی از‌ عرف‌ رایج در جامعه و به خصوص «در کشورهای کامن لا مانند انـگلستان، تـصمیمات شاهی» بوده است.

حق مؤلفان بـرای بـه چـاپ رسـیدن آثـارشان و انتشار‌ بدون‌ تـحریف‌ و تـغییر آن که منشأ عرفی‌ و یا‌ شاهانه‌ داشته است، در سطوح غیررسمی و بدون وجود قوانین موضوعه‌ای که از آن حمایت نـماید، پذیـرفته شـده بود و «بخشی از این امر‌ بدان‌ جهت‌ بـود کـه نـاشران بـاور داشـتند اگـر اثری به‌ همان‌ شکلی که مؤلف آن می‌خواست منتشر شود، سود حاصل از آن نیز به حداکثر می‌رسد. بدین سان، مؤلف پس‌ از‌ فروش‌ امتیاز تکثیر یک اثر، تا حدی بـر آن نظارت داشت‌». آنچه به تاریخ چاپ بر می‌گردد متونی بوده است که مربوط به حوزه‌ی ادبیات می‌شده و جنبه‌ی‌ ادبی‌ داشته‌ است. این متون ادبی توسط متخصصان، متولیان کتاب‌ها، کـتابداران و پژوهـشگران در‌ روزنامه‌ها‌، مجلات و نشریات مختلف به چاپ می‌رسیده است. آن زمان در زمینه‌ی اقتصادی و در حوزه‌ی مطبوعات میان‌ افراد‌ توافقاتی‌ می‌شده است و سرمایه‌گذاری‌هایی نیز صورت می‌گرفته است؛ مثلاً در مورد سیاست‌های نشر‌، سانسور‌ و در‌ خـصوص امـتیازات، شرایط رساله نویسی، تبلیغات در روزنامه‌نگاری و نیز حقوق مادی که برای مؤلفان‌ حرفه‌ای‌ در‌ نظر گرفته می‌شد، مد نظر قرار می‌گرفت. با وجود این کـه در زمـینه‌های مادی‌ افراد‌ میان خود اسـتانداردهایی را در نـظر می‌گرفتند، امّا چون مداخله‌ی قانونی در آن‌ دیده‌ نمی‌شد‌، راه برای هرج و مرج و سرقت ادبی باز بود.

در مورد رعایت حقوق معنوی نیز‌ باید‌ بیان کرد کـه در آن زمـان وجود نداشته است چـراکه در قـرن نوزدهم‌ بود‌ که‌ حقوق معنوی در فرانسه به رسمیت شناخته شد.

قسمت دوم: حقوق مالکیت‌ ادبی‌ و هنری در مطبوعات در مقررات ایران و بین‌الملل

بند نخست: مقررات کشور ایران‌

مقررات‌ ایران‌ در دو دسته مقررات راجع بـه مـالکیت ادبی و هنری و مقررات مربوط به مطبوعات بررسی می‌شود‌.

1. مقررات‌ حقوق‌ مالکیت ادبی و هنری

الف - قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب‌ 1348‌

در این قانون می‌توان موادی را یافت که به شکل غیرمستقیم مـربوط بـه مطبوعات هـستند مانند‌ ماده‌ ی 1 که به تعریف اثر می‌پردازد. اما تنها ماده‌ای که مستقیماً به مطبوعات‌ و نشریات‌ مرتبط مـی‌شود، ماده‌ی 8 این قانون است. این‌ ماده‌ ناظر‌ به نقض این قـانون در خـصوص مـطبوعات‌، آثار‌ منتشره در آن و مؤلفان آن می‌باشد.

ب - قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار صوتی‌

با‌ توجه به نقصی که در‌ ایـن‌ ‌ ‌قـانون نسبت‌ به‌ ترجمه‌ی‌ کتب، نشریات و آثار صوتی بود، در‌ ششم‌ دی ماه 1352 قانونی با عـنوان «قـانون تـرجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار‌ صوتی‌» تصویب شد. در ماده 2 این قانون‌، تکثیر نشریات به همان‌ زبـان‌ و شکلی که چاپ شده به‌ قصد‌ بهره‌برداری مادی از هر طریقی بدون اجازه‌ی دارنـده ممنوع اعلام شده اسـت. البـته‌ طبق‌ ماده‌ی 5 این قانون‌، بهره‌برداری از‌ نشریات‌ در‌ جایی که جنبه‌ی‌ غیرانتفاعی‌ و با هدف تحقیق و آموزش‌ باشد‌، با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجاز خواهد بود. ماده‌ی 7 نیز در جایی که‌ استفاده‌ و تکثیر نشریات بـدون اجازه‌ی دارنده‌ی آن‌ باشد‌‌، ضمانت اجرای‌ کیفری‌ در‌ نظر گرفته است و ماده‌ی‌ 9 نیز به ضمانت اجرای مدنی ناشی از نقض حقوق مؤلف در مطبوعات اشاره دارد.

ج – قانون‌ تجارت‌ الکترونیکی

با پیشرفت سیستم‌های ارتباطی و مبادله‌ی‌ آسـان‌ اطـلاعات‌، قانون‌ تجارت‌ الکترونیکی مصوب 17‌/10‌/1382 به تصویب می‌رسد. ماده 62 این قانون را می‌توان مرتبط با مطبوعات دانست چرا که‌ مطبوعات‌ الکترونیکی‌، آثار فکری هستند که به صورت داده‌ پیام‌اند‌ و حقوق‌ مادی‌ و مـعنوی‌ آنـ‌ها‌ در اختیار مؤلف است. علاوه بر این همان‌گونه که در متن این ماده آمده‌است، در صورتی که آثار مورد حمایت در قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار‌ صوتی به شکل الکترونیکی باشند، مـشمول حـمایت قرار می‌گیرند. بر این اساس می‌توان بیان داشت که نشریات الکترونیکی نیز همانند نشریات نوشتاری مورد حمایت کپی‌رایت قرار دارند.

د - لایحه حمایت از‌ مالکیت‌ فکری

این لایحه برای رفع ابـهام نـمودن از قـانون فعلی و به روز کردن آن تنظیم شـده‌است و در بـخش اول خـود یعنی تعاریف، به تعریف اثر جمعی پرداخته است. بند‌ 4 ماده‌ی‌ 1 بیان می‌دارد: «اثر جمعی اثری است که با ابتکار و مسئولیت یـک شـخص تـوسط دو یا چند پدیدآورنده خلق و به نام مبتکر مـنتشر شـود‌.» می‌توان‌ بیان داشت که روزنامه و نشریات‌ ادواری‌ از مصادیق اثر جمعی به حساب می‌آیند.

ماده‌ی2 نیز مقاله، شعر، قصه و هـر نـوشته‌ی مـکتوب دیگر با مضمون ادبی، علمی، فنی و هنری اعم از‌ دست‌ نـوشته، چاپی یا الکترونیکی‌ را‌ جزء آثار قابل حمایت می‌شمارد که این آثار می‌توانند در روزنامه‌ها یا مجلات به کار بـرده شـوند و طـبق این قانون مورد حمایت کپی‌رایت خواهند بود. خود مطبوعات یعنی روزنـامه‌ها و مـجلات‌ ادواری‌، از آن جهت که یک اثر نوشتاری محسوب می‌گردند نیز مورد حمایتند. علاوه بر این آثار، آثـار شـفاهی از قـبیل سخنرانی، نطق علمی، خطابه، موعظه و نظایر آن نیز که مورد‌ استفاده‌ در مطبوعات‌ چـاپی و الکـترونیکی هـستند، جزء آثار مورد حمایت این قانون در نظر گفته شده‌اند.

مواد دیگری که به‌ مـطبوعات مـربوط مـی‌شوند مواد 20 ،22 ، 25 و 35 هستند که در‌ ادامه‌ به‌ آنها پرداخته خواهد شد.

2. مقررات راجع به مطبوعات

الف - قـانون مـصوب 1326 قمری.

اولین قانون مطبوعات ایران‌، ‌‌مصوب‌ پنجم محرم سال 1326 هجری قمری است کـه بـه تـقلید از قانون مطبوعات‌ 29‌ ژوئیه‌ 1881 فرانسه به تصویب رسیده است.

موادی که در این قـانون مـرتبط‌ با حوزه‌ی کپی‌رایت (حق مؤلف) است را بیان خواهیم نمود. ماده‌ی 1 این قانون‌ اشـاره بـه ایـن موضوع‌ داشت‌ که چاپخانه‌ها موظف هستند هرآنچه که می‌خواهند به چاپ برسانند، اسم و رسم نـویسنده و نـیز اسم و رسم خود را در آن ذکر نمایند. ماده‌ی 7 نیز مقرر می‌داشت که «اسم و رسـم مـدیر روزنـامه‌ و اسم مطبعه که در آن روزنامه چاپ می‌شود، ذکر شود». همچنین به موجب ماده‌ی 8 نیز «عنوان روزنـامه یـا جـریده» نیز بایستی ذکر می‌گردید و در صورت تخلف دارای ضمانت اجرا بود. ماده‌ی‌ 15‌ مربوط بـه درج اعـلانات رسمی در روزنامه‌ها بود که مدیر روزنامه حق طفره و تعویق از درج آن را نداشت، چراکه به نظر می‌رسد این مـهم بـه دلیل آگاهی عمومی از‌ اعلانات‌ رسمی کشور بود که جزء محدودیت‌های حمایتی کـپی‌رایت مـحسوب می‌شود.

ماده 32 این قانون «جعل اخبار و مـقالات فـتنه انـگیز و انتشار آنها و نسبت آنها به کسی بـه دروغ را مـمنوع‌ اعلام‌ کرده و ضمانت اجراهایی را ترتیب داده است».

این مواد، مواردی بود که مربوط بـه حـوزه‌ی کپی‌رایت می‌شد. اما پیش‌بینی ایـن مـوارد بسیار نـاقص بـود و نـیاز به اصلاحات داشت.

ب - قانون‌ مصوب‌ 1364‌ شـمسی

قـانون مطبوعات در تاریخ‌ قانون‌گذاری‌ ایران‌، بحث برانگیزترین متنی بوده است که به تـصویب رسـیده و در عین حال دست کم پنج بـار به کلی ازبین رفـته و مـتن‌ جدیدی‌ جایگزین‌ آن شده است. در نـهایت در اسـفندماه سال‌ 1364‌ این قانون به تصویب می‌رسد. البته آخرین اقدام در زمینه‌ی فعالیت‌های مطبوعاتی، اصـلاحیه‌ای اسـت که در تاریخ 30/1/1379‌ و در‌ آخرین‌ روزهای دورهـ‌ی پنـجم مـجلس شورای اسلامی بـه تـصویب رسیده است‌.

قـانون مـذکور کم و بیش به رعایت حقوق مؤلف می‌پردازد. مثلاً تبصره‌ی 3 ماده 5 انتشار مطالب اختصاصی نـشریات‌ را‌ بـا‌ نام پدید آورنده‌ی اصلی او مجاز اعـلام نـموده است. یـا در‌ بـند‌ 9 مـاده 6 سرقت ادبی را اخلال بـه حقوق خصوصی افراد دانسته است و یا این که ماده 33‌ رعایت‌ حفظ‌ نام یا علامت نـشریه را لازم دانـسته است و یا تقلید از نام‌ یا‌ عـلامت‌ نـشریه‌ی دیـگری ولو بـا تـغییرات جزئی را ممنوع اعـلام کـرده و انتشار آن را مجاز‌ ندانسته‌ است‌.

بنابراین با بررسی در خصوص پیشینه‌ی حقوق مؤلف در مطبوعات در قوانین کپی‌رایت و نیز‌ قـوانین‌ مـطبوعات ایـران، بایستی بیان داشت که در قوانین و مقررات مـربوط بـه هـر دو‌ ، رعـایت‌ حـقوق‌ مـؤلف به عنوان یک حق برای دارنده‌ی یک اثر به نحو پراکنده‌ای بیان گردیده‌ است‌ و نقض آن اخلال به حقوق خصوصی افراد دانسته شده است.

بند دوم: مقررات‌ بین‌المللی‌

1. مـقررات‌ مربوط به حوزه مالکیت ادبی و هنری

الف: کنوانسیون برن

قدیمی‌ترین معاهده‌ی بین‌المللی در حوزه‌ی کپی‌رایت‌، کنوانسیون‌ برن است، که در پنجم دسامبر 1887 لازم الاجرا گردید. در‌ واقع این سند، سنگ بنای رشته‌ی حقوق مالکیت ادبـی و هـنری را تشکیل می‌دهد.

چیزی‌ که شاید مهم‌ترین مسأله در ایجاد کنوانسیون از آغازش بوده است، تأکید‌ آن‌ بر دسته‌بندی «آثار» دارای کپی‌رایت است که در ماده‌ی 2 بیان شده‌اند. اهمیت مشابهی نیز مـربوط بـه‌ دارندگان‌ این آثار دسته‌بندی شده و حقوق ناظر بر آنها است.

آثاری که مرتبط با بحث مطبوعات‌ هستند‌ و در‌ این کنوانسیون مورد حمایت قرار گـرفته‌اند، در‌ مـاده‌ 2 احصاء شده‌اند و شامل کنفرانس‌ها، نـطق‌های کـوتاه، متون رسمی قانونی، اداری یا قضائی و نیز‌ آثار‌ ادبی و هنری دیگر مانند مقاله‌، طراحی‌، نقاشی و عکاسی‌ می‌باشند‌. اخبار‌ روز که در بند 8 این ماده‌ آمده‌ است، از حـمایت کـپی‌رایت مستثنی شده‌است. با ایـن وصـف هرگونه حق مادی‌ و یا‌ معنوی که در این کنوانسیون به‌ رسمیت شناخته شده‌است، در‌ مورد‌ دارندگان این آثار اعمال خواهد‌ شد‌.

ماده 2 مکرر، 10 و 10 مکرر نیز شامل مقرراتی هستند که مربوط به حـوزه‌ی‌ مـطبوعات‌ می‌باشند. بنابراین با توجه به‌ اهمیتی‌ که‌ مطبوعات و آثار مطبوعاتی‌ در‌ جوامع بشری دارند، این‌ کنوانسیون‌ در مواد خود به آنها پرداخته است و مقرراتی را وضع نموده است.

ب: معاهده‌ی وایپو‌ راجع‌ به حـقوق مـؤلف

معاهده‌ی دیـگری که‌ در‌ خصوص کپی‌رایت‌ است‌ و می‌توان‌ از آن در مواردی‌ که به مطبوعات مرتبط می‌شود استفاده نمود، معاهده‌ی وایپو راجع بـه حقوق مؤلف، مورخ 20‌ دسامبر‌ 1996 است.

به دلیل تحولات ناشی از فناوری‌های اطـلاعات و ارتـباطات مـانند نرم افزارها و پایگاه‌های داده و مبادلات‌ الکترونیکی‌، سازمان‌ جهانی مالکیت فکری (وایپو) برآن شد تا‌ مقررات‌ کنوانسیون‌ برن‌ را‌ بـه‌ ‌ ‌روز کـند.

ماده‌ی 3 این معاهده اعلام می‌دارد که مواد 2 تا 6 کنوانسیون برن در مورد ایـن مـعاهده نـیز اعمال خواهد شد.

براساس آن، همان‌گونه که‌ ذکر شد ماده 2 و 2 مکرر کنوانسیون برن به مسائلی مـی‌پرداخت که در آن مربوط به مبحث مطبوعات بود.

ماده‌ی 5 نیز مربوط به مجموعه‌ای از اطلاعات اسـت که پایگاه داده1 نامیده مـی‌شود‌. ایـن‌ ماده می‌تواند مرتبط با مطبوعات باشد زیرا از آن جایی که مطبوعات هم به شکل سنتی( چاپی) و هم الکترونیک هستند، بخش مطبوعات الکترونیک می‌تواند مرتبط با این ماده باشد‌.

ماده‌ 10 این معاهده بـه محدودیت‌ها و استثنائات می‌پردازد. براساس این ماده کشورهای عضو دارای این اختیار هستند که موارد استثنا شده از حقوق انحصاری‌ دارنده‌ی‌ اثر ادبی و هنری را در‌ قوانین‌ ملی خود پیش‌بینی نمایند. بر این اساس تکثیر مـطبوعات درجـایی که با رعایت شرایط و ضوابطی باشد، مانند این که با هدف اطلاع رسانی باشد‌، می‌تواند‌ یکی از محدودیت‌های اعمال‌ شده‌ در مورد حقوق مادی مؤلف باشد که کشورها آن را در قوانین خود اعمال کـنند.

لازم بـه ذکر است موادی که در این معاهده راجع به حقوق انحصاری مؤلف است‌، در‌ مورد آثار مطبوعاتی نیز قابل اعمال خواهد بود؛ زیرا همان گونه که بیان شد آثاری که در مـطبوعات از آنـ‌ها استفاده می‌شوند می‌توانند به عنوان یک اثر ادبی و هنری شناخته‌ شوند‌، حال این‌ آثار می‌توانند به شکل چاپی یا کاغذی باشند و یا به شکل الکترونیکی.

بیشتر بخوانید:

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات (قسمتهای دیگر)

 

منبع: کپی رایت در مطبوعات - محمدهادی میرشمسی - علوم خبری شماره 23

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات اجتماعی



+ 0
مخالفم - 0

 

سرخط خبرها: