حقوق خبر
کپی رایت ( Copy Right)

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات 3

آنـچه‌ در‌ اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر مرتبط با بحث حقوق مؤلف است، مواد 17، 27 و 29 است که به ‌‌طور‌ اختصاصی به بحث مطبوعات مربوط نـمی‌شود، امـا مـی‌توان به طور غیر مستقیم میان‌ آنها‌ و حقوق‌ مـؤلف در مـطبوعات ارتباطی را به وجود آورد


 

پایگاه خبری حقوق نیوز

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات

2. مقررات مربوط به حـوزه‌ حـقوق بـشر

الف: اعلامیه جهانی حقوق بشر (مـصوب 10 دسـامبر 1948‌)

آنـچه‌ در‌ اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر مرتبط با بحث حقوق مؤلف است، مواد 17، 27 و 29 است که به ‌‌طور‌ اختصاصی به بحث مطبوعات مربوط نـمی‌شود، امـا مـی‌توان به طور غیر مستقیم میان‌ آنها‌ و حقوق‌ مـؤلف در مـطبوعات ارتباطی را به وجود آورد. به بیان دیگر، از آن جایی که‌ این مواد به طور کلی بیان شده‌اند، به شکل غیر مـستقیم مـرتبط بـا‌ بحث ما نیز می‌شوند‌.

ماده‌ی17 بیان می‌دارد: «1- هر شخص، مـنفرداً یا به طور اجتماع حق مالکیت دارد.2- احدی را نمی‌توان خود سرانه از حق مالکیت محروم نمود». بر این اساس مـؤلفان آثـار ادبـی و هنری که‌ شامل مؤلفان آثار مندرج در مطبوعات نیز می‌شوند، دارای حق مـالکیت نـسبت به اثر خود خواهند بود. حق مالکیت نسبت به اثر پدیدآمده یا به شکل فردی اسـت و یـا مـانند آنچه‌ که‌ در اثر جمعی مطرح است به نحو جمعی است. طبق آنـچه کـه در بـند دوم این ماده آمده‌است، حق مالکیت که شامل مالکیت فکری یا مالکیت ادبی و هنری مـی‌شود، غـیر‌ قـابل‌ اسقاط است و کسی نمی‌تواند دیگری را از داشتن آن محروم نماید.

ماده‌ی دیگری که مربوط به بـحث مـا می‌شود، ماده‌ی 27 است. این ماده مقرر می‌دارد: «1- هرکس حق دارد‌ آزادانه‌ در زندگی فرهنگی اجـتماع شـرکت کـند، از فنون‌ها و هنرها متمتع گردد و در پیشرفت علمی و فواید آن سهیم باشد. 2- هرکس حق دارد از حمایت منافع مـعنوی و مـادی آثار علمی، فرهنگی‌ یا‌ هنری‌ خود برخوردار شود». این ماده‌ را‌ می‌توان‌ ناظر بـر مـبحث کـپی‌رایت دانست.

بر اساس بند اول ماده‌ی 27، همه‌ی افراد حق دارند تا از تمامی هنرها و فنون که‌ شـامل‌ آثـار‌ علمی‌، ادبی و یا هنری می‌شود، برخوردار شوند. بهره‌مندی‌ از‌ آثار و هنرها شامل آنـچه کـه در مـطبوعات منتشرمیشوند نیز خواهد شد. البته از طرفی این بند ناظر به آزادی‌ اطلاعات‌ هم‌ می‌باشد چـرا کـه در مـتن آن آمده همه‌ی افراد می‌توانند‌ آزادانه از فنون و هنرها بهره‌مند گردند. به عبارت دیـگر اسـتفاده‌ی افراد از آثار، اطلاعات و علوم آزاد است. البته‌ ماده‌ی‌ 29‌ این آزادی را تابع محدودیت‌هایی دانسته است که کشورها برای خـود‌ مـقرر‌ می‌نمایند.

در خصوص بند دوم ماده‌ی 27 نیز باید بیان داشت که این بند پس از‌ جـنگ‌ جـهانی‌ دوم به رسمیت شناخته شده است و ناظر بـر مـنافع مـؤلفان می‌باشد. اما‌ در‌ یک‌ مفهوم کلی باید بـیان داشـت که استانداردهای حقوق بشری برای حمایت از مؤلفان، استانداردهای‌ حداقلی‌ می‌باشد‌. دسته‌بندی حقوق مـادی و مـعنوی که ناشی از محصولات علمی و ادبـی بـرای مؤلفان شـناخته مـی‌شود‌، بـه‌ دست کنوانسیون‌های حقوق بشری نمی‌باشد و قـانون‌گذاری‌های مـلی و کنوانسیون‌های مربوط به حقوق مؤلفان مانند‌ کنوانسیون‌ برن‌ بایستی آنها را برشمارند.

نـکته‌ای کـه در این خصوص باید بیان داشت ایـن است‌ که‌ حمایت مـذکور در بـند دوم ماده‌ی 27 تنها به یک مـؤلف یـا خالق‌ اثر‌ دلالت‌ ندارد، بلکه در مواردی که یک اثر به صورت جمعی مـانند یـک نشریه باشد نیز‌ دارای‌ حـقوق مـادی و مـعنوی خواهد بود.

مـاده‌ی 29 در بـند دوم خود، محدودیت‌های‌ ناظر‌ بـر‌ حـقوق مادی و معنوی مؤلفان را تابع قانون و رعایت حقوق دیگران دانسته است و مقرر می‌نماید:«هر‌ کـس‌ در‌ اجـرای حقوق و استفاده از آزادی‌های خود، فقط تـابع مـحدودیت‌هایی است کـه بـه‌ وسـیله‌ی‌ قانون، منحصراً به مـنظور تأمین شناسایی و مراعات حقوق و آزادی‌های دیگران و برای مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی‌ و رفاه‌ همگانی، در شـرایط یـک جامعه‌ی دموکراتیک وضع گردیده است». بـنابراین اعـلامیه‌ی حـاضر‌ در‌ مـقام شـمارش این محدودیت‌ها نـمی‌باشد و بـه رسمیت‌ شناختن‌ آنها‌ با قوانین ملی کشورها و کنوانسیون‌های مربوطه خواهد‌ بود‌.

ب: میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سـیاسی(مـصوب 16 دسـامبر 1966)

موادی که در این‌ میثاق‌ به نوعی مـرتبط بـا حـقوق‌ مـؤلف‌ بـه طـور‌ کلی‌ است‌، ماده‌ی 18 و 19 می‌باشد. بر اساس‌ این‌ دو ماده، هر انسانی دارای حق آزادی ابراز عقیده و آزادی تفحص، تحصیل‌ و اشاعه‌ی‌ اطلاعات و افکار از هر قبیل بدون‌ توجه به سر حدات‌ خواه‌ شـفاهاً یا به صورت نوشته‌ یا‌ چاپ و یا هنری خواهد بود. نحوه‌ی ابراز و اجرای این حقوق در بسیاری از‌ موارد‌ از طریق مطبوعات یعنی روزنامه‌ها‌ و مجلات‌ صورت‌ می‌گیرد که از‌ این‌ لحاظ می‌تواند مرتبط بـا‌ بـحث‌ ما نیز باشد.

طبق بندهای سوم مواد 18 و 19 این میثاق، آزادی‌های مذکور تابع‌ محدودیت‌های‌ قانونی است که یکی از آن‌ها‌ رعایت‌ حقوق دارندگان‌ آثار‌ ادبی‌‌، علمی و هنری است و در‌ این مواد تـحت عـنوان «حمایت از حقوق و آزادی‌های اساسی دیگران» ذکر شده است.

ج: میثاق بین‌المللی‌ حقوق‌ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (مصوب16 دسامبر‌ 1966‌)

تنها‌ ماده‌ای‌ را‌ که در این‌ میثاق‌ می‌توان مـرتبط بـا حق مؤلف دانست، ماده‌ی 15 اسـت کـه می‌توان آن را با مطبوعات نیز‌ در‌ ارتباط‌ دانست. بر اساس قسمت الف و ب بند 1 ماده‌ی‌ 15‌، «هر‌ انسانی‌ دارای‌ حق‌ شرکت در زندگی فرهنگی» و «بهره‌مند شدن از پیشرفت‌های علمی و مجاری آن» را دارا مـی‌باشد. یـکی از راه‌های شرکت در زندگی فـرهنگی و بـهره‌مندی از پیشرفت‌های علمی، از طریق‌ مطبوعات است که لازمه‌ی استفاده و بهره‌بردن از آنها رعایت حقوق مؤلفان آن‌ها می‌باشد که در بند ج همین ماده ذکر گردیده است. بر اساس این بند، «هرکس حق بهره‌مند شـدن از‌ حـمایت‌ منافع معنوی و مادی ناشی از هر گونه اثر علمی _ ادبی یا هنری خود می‌باشد».

این حقوق برای حفظ، رشد و انتشار علم و فرهنگ است و پیش‌بینی منافع مادی و معنوی به دلیل‌ تشویق‌، تـوسعه و مـشارکت در زمینه‌های عـلمی و فرهنگی می‌باشد.

به رسمیت شناختن حق هر انسانی برای شرکت در زندگی فرهنگی و بهره‌مندی منافع حاصل از آن‌، بـا‌ عنوان «حق دسترسی به اطلاعات‌ و فرهنگ‌» شناخته می‌شود که بیشتر از طـریق مـطبوعات صـورت می‌پذیرد. حق هر انسان برای شرکت در زندگی فرهنگی شامل مشارکت با افراد دیگر برای ایجاد‌ آثار‌ فـکری ‌ ‌و احـساسی جامعه، و به‌ اشتراک‌ گذاشتن آن‌ها با دیگران است.

از دولت‌ها انتظار می‌رود اقداماتی را بـرای حـمایت و حـفظ حقوق مندرج در این ماده انجام دهند و متعهد به آن گردند.

با بررسی تاریخچه‌ی حقوق مؤلف‌ در‌ زمـینه‌ی مطبوعات در سطح بین‌المللی و در دو حوزه‌ی مقررات مربوط به مالکیت ادبی و هنری و مقررات مربوط بـه حقوق بشر، روشن گـردید کـه مقررات مالکیت فکری و بالأخص کنوانسیون برن به نحو‌ شایسته‌ای‌ به این‌ موضوع پرداخته است و به دنبال آن نیز معاهده‌ی وایپو راجع به حقوق مؤلف، مقررات آن را به‌ روز کرده است.

در خصوص مقررات مربوط بـه حوزه‌ی حقوق بشر‌ نیز‌ باید‌ بیان کرد که در اعلامیه حقوق بشر، میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و همچنین میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی‌، ‌‌اجتماعی‌ و فرهنگی، بهره‌مندی هر شخص از منافع معنوی و مادی آثار عـلمی، فـرهنگی و یا هنری‌ خود‌ به‌ طور کلی بیان گردیده است و در این مورد می‌توان مطرح نمود که هر سه سند‌ به نحو غیرمستقیم به رعایت حقوق مؤلف در مطبوعات پرداخته‌اند.

نتیجه‌‌گیری

مطبوعات ابـزاری‌ هـستند برای تأمین جامعه‌ای‌ آگاه‌ و سازنده از مجرای خبررسانی و آگاهی بخشی. رسالت مطبوعات، با آزادی مطبوعات و دسترسی به اطلاعات ملازمه دارد و این تلازم ممکن است موجب نقض حقوق مؤلفینی شود که آثاری در مـطبوعات مـنتشر کرده‌ و یا آثار آنها از طریق نشریات نقل می‌شود. ایجاد تعادل بین حقوق مالکیت ادبی و هنری از یک سو و آزادی مطبوعات و ضرورت آگاهی بخشی مردم، وضع مقررات خاصی را در سزح ملی‌ و بین‌المللی‌ ایـجاب مـی‌کند.

مـقرراتی که در حوزه مطبوعات به تـصویب رسـیده اسـت، هیچ کدام حقوق مؤلف را به طور جدی و مؤثر بیان نکرده‌اند و همچنین سخنی از مصادیق و آثار مورد حمایت در‌ مطبوعات‌ مانند خبر، مقاله، عـکس و... و اسـتثنائات نـاظر بر آن نشده‌است و این خلأ سبب شده‌است که شـاهد نـقض حقوق مادی و معنوی دارندگان آثار منتشره در مطبوعات باشیم.

با وجود این در‌ مقررات‌ خاص مالکیت ادبی و هنری به این نـکته تـوجه شـده و برای حمایت از مؤلفین مقررات علی‌حده‌ای وضع گردیده است. کنوانسیون بـرن به عنوان اولین و مهم‌ترین مقرره بین‌المللی در حوزه حقوق‌ مؤلف‌، به‌ لزوم تعادل بین حقوق مؤلف‌ و حقوق‌ مطبوعات‌ اشاره شـده و کـشورهای عـضو به وارد کردن آن در مقررات ملی خود مختار شده‌اند. در حقوق ایران، قانون حـمایت از حـقوق‌ مؤلفان‌ و مصنفان‌ و هنرمندان 1348 به این مهم توجه نداشته است‌، ولی‌ لایحه به خوبی حمایت از مؤلفین را در مـطبوعات بـا لحـاظ حقوق مطبوعات، مدنظر قرار داده است و در بند‌ 1 ماده‌ی‌ 5 خود‌، اخبار روز و رویدادهای جاری را بـه عـنوان اسـتثنایی بر حقوق‌ مادی مؤلف مطرح می‌نماید.

نکته‌ی دیگر آن است که امروزه با توجه بـه پیـشرفت فـناوری، شاهد پیدایش مطبوعات‌ در‌ فضای‌ مجازی و محیط الکترونیکی هستیم که شایسته است تمامی مقررات بـه نـحو‌ دقیق‌ و بدون ابهام به آثار و حقوق دارندگان آثار ادبی و هنری در مطبوعات بپردازند.

پایان

بیشتر بخوانید:

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات 1

کپی رایت ( Copy Right) و مطبوعات 2

 

منبع: کپی رایت در مطبوعات - محمدهادی میرشمسی - علوم خبری شماره 23

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات اجتماعی



+ 0
مخالفم - 0

 

سرخط خبرها: