حقوق خبر
محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، تیمورتاش، مخبرالسلطنه (مهدیقلی خان هدایت) و عیسی صدیق اعلم

نقش و جایگاه برخی از سیاست مداران عصر رضاشاه درباره ی مسائل فرهنگی (قسمت 5)

گذشته نگری تیمورتاش، اندک و غرب گرایی او بسیار جدی بود و البته فرهنگ دینی هیچ جایگاهی در اندیشه و عمل او نداشت. او در زمانه ای رشد کرده بود که دین داری مورد کم مهری بود؛ به ویژه رشد و پرورش او در روسیه که روی خوشی به دین نشان نمی داد


 

پایگاه خبری حقوق نیوز

عبدالحسین تیمورتاش

عبدالحسين تيمورتاش (معز الملک) سردار معظم خراسانی، پسر حاج کریم خان نردینی در سال 1296 ق متولد شد و بر اساس سنّت آن زمان خوانين، عبدالحسين را پس از تحصیلات مقدماتی به روسيه فرستادند و در آنجا به تحصيل علوم نظامی پرداخت.

پيش از رفتن به روسيه از جمله جوانانی بود که در مقابل حمله لياخوف برای برچيدن مجلس اول، مسلحانه بر پشت بام مجلس دفاع کرد. پس از بازگشت ار روسيه به مجلس دوم راه یافت، اما پس از تعطيل شدن مجلس، به خراسان رفت و در دستگاه شاهزاده نيرالدوله، ریاست قشون خراسان را به عهده گرفت، و در انتخابات مجلس سوم هم به عنوان وکيل قوچان به مجلس راه یافت و در شمار فراکسيون اعتدالی ها فعاليت کرد، اما عمر این مجلس هم کوتاه بود و یک سال بعد با مهاجرت شماری از نمایندگان به قم و سپس کرمانشاه تعطيل شد.

چندی بعد به جمع طرفدارانی که برای تجدید آرمان های برجای مانده ی مشروطه تلاش می کردند، پيوست و در کنار علی اکبر داور حزب تجدّد را تاسيس کرد و سپس در قالب این حزب برای برکشيدن سردار سپه کوشش زیادی انجام داد.

در اثر همین اقدامات بود که رضاخان پس از رسیدن به رئیس الوزرایی و صعود به سلطنت، به صراحت در هیأت دولت می گفت: «قول تیمورتاش قول من است». و در شهر منتشر بود که انجام امور کشوری با تیمورتاش است و امور لشکری با پادشاه. از آنجا که اندیشه های تیمورتاش برای همراهی با سردار سپه و با سیاست انگلیسی ها انطباق داشت، انگلیسی ها نیز در آغاز به وزیر دربار اعتماد داشتند و او را ایرانی میهن پرستی توصیف می کردند که برای حفظ نام و ناموس کشورش عمل می کند.

اما این دوره ی اعتماد چندان به درازا نکشید و با افزایش اقتدار وزیر دربار و سیاست ایستادگی وی در برابر امتیازخواهی انگلیسی ها، آنان(انگلیسی ها) هم علیه وزیر دربار تحریک شدند.

بیشتر بخوانید:

مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی

آیت الله مرتضی مطهری و اندیشه سیاسی وی

دکتر شیخ الاسلامی موارد اختلاف ایران و انگلیس در زمان وزارت دربار را که شماری از آنها از عصر قاجار به دوره پهلوی رسیده بود و انگلیسی ها خواستار حل و فصل آنان بودند به شرح زیر آورده است:

1-مقررات کاپیتولاسیون و مزایای گمرکی که انگلیسی ها تحت قراردادهای 1903 و 1920 به دست آورده بودند (و ایران خواستار الغای همه ی آن ها بود.)

2-اعطای تسهیلات اضافی به انگلستان برای فرود آمدن هواپیماهای آن کشور در خاک ایران.

3- حل پاره های مسائل مربوط به امتیاز تلگرافی که انگلیسی ها سابقاً (در زمان حکومت قاجارها) از ایران گرفته بودند و حکومت پهلوی الغای آن امتیاز را می خواست.

4-حل مسأله بدهی های ایران به انگلستان (ناشی از حضور بریتانیا در ایران در جنگ جهانی اول).

5-اختلاف ایران و انگلیس بر سر راه آهن دزدآب(زاهدان)

6-مسائل مربوط به خوزستان

7-مسائل مربوط به مجمع الجزایر بحرین

8- مسائل مربوط به جزایر تنب و ابوموسی

9- مسئله تقسیم آب های اروندرود (شط العرب) که انگلستان به عنوان قَیم عراق مذاکرات مربوط به آن را انجام می داد.

10- اختلاف ایران، با شرکت نفت ایران و انگلیس که سهامدار عمده اش وزارت دریاداری انگلستان بود. 11-مسئله جلوگیری از فعالیت های قاچاقچیان در خلیج فارس که ایران مدعی بود اسلحه ی قاچاق به ایلات سرکش جنوب تحویل می دهند.

12-مسئله جزایر باسعید و...

13-مسئله جزیره هنگام

14-عقد قرارداد جدید مربوط به ایستگاه های بی سیم بریتانیا در خلیج فارس.

با مقاومت وزیر دربار، در برابر این امتیازات، به خصوص تجدید امتیاز نفت دارسی، تیمورتاش در بازگشت از سفر انگلستان و گفتگوی بی نتیجه با نمایندگان انگلیسی، (شرکت نفت انگلیس و ایران) در سال 1308. ش در مسکو، با چند تن از مقامات رسمی شوروی از جمله وُرُشیلف، وزیر جنگ، محرمانه دیدار و مذاکره کرد و در همان سفر کیف حاوی اسناد مهم او مفقود شد و از همین زمان شایعه ی جاسوسی او برای مقامات اتحاد شوروی گفته شده است که انگلیسی ها که از سوءظن شاه و ترس او از روس ها آگاه بودند؛ این شایعه را ساختند و هم دامن زدند.

تیموتاش هم گرچه به رقابت و حتی دشمنی با فروغی متهم شده است، تحت تاثیر ذکاءالملک به ملی گرایی تمایل یافت و بنای آرامگاه فردوسی به سبک و صورت مقبره ی کوروش را به شاه پیشنهاد کرد و پس از تصویب، دستور ساختن آن را داد. او با آن که سیاست مدار بود، دستی در نویسندگی داشت و به جمع آوری کتاب علاقه فراوانی داشت و به زبان روسی، فرانسه و انگلیسی تسلط داشت.

در مجله ی دانشکده (متعلق به ملک الشعرای بهار) و سایر مطبوعات زمان خود مقاله می نوشت یا ترجمه می کرد. افزون بر این، تیمورتاش از کسانی بود که شاه را به تجمیع موسسات فرهنگی و آموزشی از جمله دانشسرای عالی تشویق کرد سبب ساز عمده ی دانشگاه تهران گشت.

وی پس از جلب رضایت شاه، از صدیق‌اعلم که برای تحصیل به آمریکا اعزام شده بود، خواست تا به مطالعه و تحقیق در این امر مبادرت ورزد. اصولاً شخصیت تیمورتاش در غرب شکل گرفته بود و و رفتار او رویکرد غرب گرایانه توأم با شیفتگی نسبت به فرهنگ غرب داشت. او یکی از پایه گذاران انتقال و اشاعه فرهنگ و اندیشه ورزی غربی در ایران است و با تاسیس حزب و کلوپ (باشگاه) این محافل را حمایت می کرد و منتهی (درجه ی ) جدیت را در روابط با اروپا داشت. بیشتر اصلاحات عصر رضاشاهی، مدیون تیمورتاش بود؛ و از جمله دستور و پی گیری تاسیس دانشگاه.

گذشته نگری تیمورتاش، اندک و غرب گرایی او بسیار جدی بود و البته فرهنگ دینی هیچ جایگاهی در اندیشه و عمل او نداشت. او در زمانه ای رشد کرده بود که دین داری مورد کم مهری بود؛ به ویژه رشد و پرورش او در روسیه که روی خوشی به دین نشان نمی داد. اما آنچه ظاهراً مانع دین ستیزی او می شد و در برابر قدرت علما قدری انعطاف ظاهری نشان می داد، سیاست بود. زمینه چینی ها برای کشف حجاب، بدون شک از اقدامات تیمورتاش بود.

تیمورتاش اهل مطالعه و تحقیق بود و دختر او مدعی بود، که پدرش تلخیصی از شاهنامه نوشته که فروغی به نام خود چاپ کرده است؛ و تیمورتاش زمانی که از یک فرد خراسانی، (منتظرالوکاله) دو هزار و پانصد تومان رشوه گرفت، آن را برای تعمیر مقبره ی فردوسی به استاندار خراسان داد.

به این ترتیب او یکی از رجالی بود که رضاشاه را به اصلاحاتی که به نام وی شهرت یافته است، تشویق کرد وگرنه شاه خودش به تنهایی نه اندیشه ی این اصلاحات را داشت و نه امکان آن را؛ زیرا توانایی شاه در امور نظامی بود.

بیشتر بخوانید:

نقش و جایگاه برخی از سیاست مداران عصر رضاشاه درباره ی مسائل فرهنگی (قسمتهای دیگر)

 

منبع: نقش و جایگاه برخی از سیاست مداران عصر رضاشاه درباره ی مسائل فرهنگی «محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، تیمورتاش، مخبرالسلطنه (مهدیقلیخان هدایت) و عیسی صدیق اعلم»- فریده رحمتی و دیگران

 

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات سیاسی

 



+ 0
مخالفم - 0
سرخط خبرها: