حقوق خبر

کاربری عمارت چهلستون (قسمت پایانی)

در جا به ‌‌جایی‌ سلطنت از زندیه بـه قـاجاریه از واگـذاری چهلستون و دیگر عمارات به برادرانش جعفر‌ قلی‌ خان‌ و علیقلی خان و دیگر فرمانده‌هانش یاد شده اسـت

کاربری عمارت چهلستون (قسمت پایانی)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

عمارت چهلستون به روایت اسناد تاریخی

چهلستون از آقـا مـحمد خـان تا تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی

دوران فترت و سلطنت زندیه که شیراز را‌ به‌ پایتختی بـرگزیدند‌ عـلتی بر فقر اطلاعات راجع به شهر اصفهان در منابع گردیده است. خیانت حاکم بـم بـه لطـفعلی‌ خان سبب گردید وی در ربیع الاخر 1209 هجری به دست‌ اقامحمد‌ خان‌ قاجار به وضع فجیعی کـشته گـردد و حکومت زندیه به اتمام برسد. در جا به ‌‌جایی‌ سلطنت از زندیه بـه قـاجاریه از واگـذاری چهلستون و دیگر عمارات به برادرانش جعفر‌ قلی‌ خان‌ و علیقلی خان و دیگر فرمانده‌هانش یاد شده اسـت. انتقال قدرت انتقال‌ پایتخت را نیز به دنبال داشت. در 1210 هجری که آقـامحمد خـان در‌ تهران بر تخت نشست‌. اولیویه‌ اوضاع اصفهان را این گونه ترسم کرده و چهلستون را این گونه توصیف مـی‌کند:" کـه چنین چیزی در فرنگستان نیست که نظیر و مماثل آن را توان داشت. از حیث صورت و وسـعت بـنا‌ و بسیاری عدد و حسن منظر، کاخ‌ها و کوشک ها در ایـن بـاغ عـظیم پراکنده هستند. همچنان از حسن صنعت که در داخـل بـعضی از تالارها به کار برده‌اند، هیچ مانندی ندارد. این باغ ها منتهی‌ می‌شوند‌ به خـیابان چـهار باغ که به قدر مـیلی بـیشتر بعد دارد". پس مـشاهده مـی‌شود علی رغم فرمان آقامحمد خان قـاجار نـسبت به تخریب استحکامات در اصفهان این‌ ابنیه‌ سالم مانده‌اند. قتل آقامحمد خـان در 21 ذی الحـجه به دست شورشیان موقع را برای جـانشینی باباخان معروف به فـتحعلی خـان قاجار برادرزاده‌ی وی مهیا کرد‌. بـنا‌ بـه سیاست وی مبنی بر تقسیم کشور به ایالت‌های مختلف، ایران به ایالت‌هایی تقسیم گـردید. ایـالت‌هایی که از نظر سوق الجیشی و اقـتصادی مـهم بـودند در دست شاهزادگان درجـه اول‌ قـرار‌ گرفت‌. بقیه ایالت‌ها بـه شـاهزادگان درجه‌ دوم‌ که‌ از زنانی غیر قاجاری بودند واگذار گردید. حاجی محمد حسین خان مـلقب بـه مستوفی الممالک، نظام الدوله، امین الدوله و معروف بـه‌ صـدر‌ اصفهانی‌؛ صـدر اعـظم فـتحعلی شاه حاکمیت اصفهان را عـهده‌ دار‌ شد. صدر به تعمیر ابنیه دولتخانه صفویه پرداخت. وی علاوه بر آن به ساخت و ساز پرداخـت. بـنایی‌ که‌ در‌ باغ چهلستون و در مجاورت تالار اشـرف اسـت را بـه ویـ‌ نـسبت داده‌اند. ایـن بـنا که مابین چهلستون و بهشت آیین قرار گرفته به عمارت سرپوشیده مشهور‌ گشته‌ است‌. در زمان حـکومت سـلطان مـحمد میرزا معروف به‌ سیف‌ الدوله که بعد از امـین الدوله فـرزند صـدر بـه حـکومت اصـفهان رسید از خرابی‌های وارده بر‌ این‌ ابنیه‌ یاد شده است. سیف الدوله در سفرنامه مکه به وصف ابنیه پرداخته‌ و در‌ مورد‌ چهلستون می‌گوید: " باغی است و در وسط باغ تالار بسیار بزرگی است از چـوب که‌ بر‌ روی‌ بیست ستون پوشیده‌اند. پشت این تالار بیوتات است. از جمله طنابی است که چهل‌ ذرع‌ طول اوست. بر سه طاق پوشیده‌اند. همه این عمارت آیینه و نقاشی است. بـسیار‌ عـمارت‌ محکم‌ مجللی است. خرابی زیاد دارد " و وی به تعمیر آن پرداخته است. محمد شاه قاجار در 1213 حکومت شهر اصفهان را به معتمدالدوله منوچهر خان‌ گرجی‌ سپرد‌. شاه به وی فرمان ساخت و ساز در اصفهان را داد. مـنوچهر خـان به ساخت عمارات‌ و تعمیر‌ ابنیه تاریخی پرداخت. معتمدالدوله منوچهر خان گرجی از عمارت چهلستون به عنوان‌ زندان‌ و محلی‌ برای پنهان کردن افرادی به مـانند سـید علی محمد باب استفاده مـی‌کرد.

مرگ‌ معتمدالدوله‌ منوچهر خان گرجی و محمد شاه قاجار سرنوشت اصفهان و علی محمد باب را‌ به‌ دوران ناصر الدین شاه کشید. ناصرالدین شاه به مانند پادشاهان قـبل بـرای حکومت اصفهان حاکمانی بـه‌ مـانند‌ خانلر میرزا گسیل کرد. بروگش که در این زمان به اصفهان سفر‌ کرده‌ این چنین اعتراف می‌کند "... دربدو ورود به‌ اصفهان‌ یکه‌ خوردیم چه قبل از ورود به آنجا‌ انتظار‌ داشتیم شهر آباد، پر جـمعیت و زیـبائی را که آن را نصف جهان می‌نامیدند‌ و مهمورترین‌ شهرهای مشرق زمین می‌دانستند در‌ مقابل‌ خود ببینیم‌ ولی‌ آن‌ چه را که می‌دیدیم متأسفانه عکس‌ این‌ تصورات و انتظارات بود، در مقابل ما زمینی خشک و خالی از سکنه، خـانه‌های‌ خـراب‌ و فرو ریـخته، قصور و مساجد خراب که‌ روزگاری شاهکاری از هنر‌ به‌ شمار می‌رفتند قرار داشت" . هیئت در حین دیدار عـمارات صفویه که اکنون به عنوان محل پذیرائی‌ و پذیرش‌ سفرا و... به حـساب مـی‌آمدند نـکاتی‌ را‌ به‌ یاد می‌آوردند. اشاره‌ به‌ این که در چهلستون‌ هر‌ آن چه که دیده می‌شود متعلق به دوران صفویه و سـال‌های ‌ ‌قـبل است و در این‌ زمان‌ به دلیل بی توجهی و همچنین دخالت‌ طبیعت‌ رو به‌ ویرانی‌ رفـته‌ اسـت. خواندن شرح‌ها و توصیفات دیگرش چنین دیدی می‌دهد که توجهات اندک خانلر میرزا مخصوص چهلستون، هـشت‌ بهشت‌ و عمارت هایی که در محدوده شهر‌ اصفهان‌ در‌ زمان‌ صفویه‌ بوده، می‌شده است‌. بـعد‌ از حکومت وی شورش‌هایی در اصفهان رخ داد کـه نـاصرالدین شاه را مجبور به گسیل کردن‌ افراد‌ متفاوتی‌ به حکومت انجا کرد. میرزا عبد الحسین‌ سپهدار‌ که‌ به‌ حکومت‌ اصفهان‌ فرستاده شد به گرفتن مالیات‌های متفاوت پرداخت. درگیری‌های بین وی و میرزا عبدالوهاب گـلستانه بر سر حکومت اصفهان باعث نارضایتی مردم شد.

کاربری عمارت چهلستون (قسمت پایانی)
 

ناصرالدین شاه، میرزا تقی خان امیر نظام و چراغ علی خان زنگنه را برای خواباندن شورش فرستاد. بعد از خـواباندن شـورش حکومت اصفهان به چراغ علی خان زنگنه سپرده شد. وی‌ با‌ کمک امام جمعه اصفهان مردم را در چهلستون جمع کرد و آنها را متوجه تغییرات صورت گرفته کرد. تصاویری از کریم خان زنـد و نـاصرالدین شاه در کنار‌ تصاویر‌ و تزیینات قبل به چشم می‌خورد که نشان از اهمیت چهلستون در این روزگار داشته است.

مسعود میرزا ظل السلطان در‌ 1351‌ به حکومت اصفهان رسید. مسعود‌ میرزا‌ در امر حـکومت اصـفهان دو رویه را پیش رو گرفت. در ابتدای حاکمیتش از قابلیت وی در امر اداره اصفهان یاد شده است. در‌ ابتدای‌ حاکمیتش از قابلیت وی‌ در‌ امر اداره اصفهان یاد شده است. ولی از سرانجام کارش در اصفهان منابع به نیکی یاد نـمی‌کنند. ظـل السلطان به ساخت و ساز و تـعمیر‌ عـمارت‌ هـای باقی مانده از صفویه پرداخت. کرزن که در این عصر به ایران سفر کرده شاهد بر تخت نشستن ظل السلطان در این عمارت و رسـیدگی بـه امـورات اصفهان بود. و براون‌ نیز که در همین روزهـا اصـفهان را مشاهده کرده از دیدار رکن الدوله کفیل حکومت اصفهان در‌ عمارت سخن می‌گوید. در عقب ایوان چهلستون تالاری‌ قرار‌ دارد‌ که در ایام ظـل السـلطان سـالم بوده و وی ووزرایش در آنجا به مشکلات مردم رسدگی می‌کردند‌‌. هـمان طور که مشاهده می‌شود ظل السلطان به مانند پدرش ناصرالدین شاه‌ در‌ اصفهان‌ برای خود دربار و درگاهی داشته است. در تـصویر صـفحه 504 تـاریخ مسعودی ظل السلطان و میهمانانش‌ در عمارت چهلستون در 1311 مشاهده می‌شوند. در همین کتاب هـنگامی کـه مسعود‌ میرزا و خانواده‌اش در حین‌ خوش‌ گذرانی در عمارت چهلستون بودند خبر مرگ ناصرالدین شاه به گوششان مـی‌رسد. و این امر اهمیت چهلستون در نظر ظل السلطان را نشان می‌دهد. در 1305 چهلستون به‌ عـنوان مـوزه مـورد استفاده قرار گرفت. تا کاشی‌ها و اشیاء باقی مانده از صفویه در آن نگهداری شود .بـعد از مـرگ مـشاوران لایقی به مانند مشیر انصاری و رحیم‌ خان‌ بیگلر بیگی، پاره‌ای از نوکرها به دور ظل السـلطان حـلقه زدند. وجود چنین مشاوران نالایق و عدم رسیدن به پادشاهی سبب تغییر رویه ظـل السـلطان گـردید. بی توجهی و تخریب بناها آغاز‌ گردید‌. این بی توجهی‌ها تا حدی بود که ابـنیه ایـبه مانند چهلستون به کارگرانی تعلق گرفت که برای ظل السلطان چادرهای مسافرتی مـی‌دوختند. حـتی مسعود میرزا تصمیم‌ به‌ تخریب این عمارت گرفت که توسط مرحوم حاج محمد ابراهیم مـلک التـجار منصرف گردید. سالم ماندن این عمارت از دست تخریبات وی مورد تعجب دالمـانی قـرار‌ گـرفته‌ است‌. تزیینات گران‌ بهای‌ چهلستون‌ به گفته براون همه با رنگ‌های زشت پوشیده شـده بـودند و نـجاران و هیزم شکنان به تخریب تزیینات و بریدن درختان کهنسال مشغول بودند‌. ایـن بـی توجهی‌ها به عمارات سبب از‌ بین‌ رفتن آیینه‌های یکپارچه و درهای خاتم و منقش و پنجره‌های شگفت انگیز شد. هـمان طور از گفته منابع استنباط‌ می‌شود‌ بسیاری‌ از تزیینات و نقاشی‌ها در این عصر با گـچ پوشـیده شد‌ و بسیاری از ابنیه به مانند آیینه خـانه، نـمکدان، هـفت دست به کلی ویران گردید. شیرها و مـجسمه‌های بـاقی مانده‌ از‌ این‌ کاخ‌ها امروزه در کاخ چهلستون نگهداری می‌شوند.

همزمان‌ با مشروطیت خـواهی مـردم ایران شهر اصفهان نیز بـه مـانند شهرهای بـزرگی چـون تـهران و تبریز شاهد‌ تجمعات‌ مردم‌ بود. مـسعود مـیرزا ظل السلطان پیرو کینه‌ای که از مظفرالدین شاه بر‌ دل‌ داشت‌ با مشروطیت هـمراه شـد و مجلس ملی را در چهلستون افتتاح کرد ولی ایـن امر‌ نیز‌ سبب‌ رضـایت مـردم او نگردید. ظل السلطان مـجبور بـه ترک اصفهان گردید‌. تجمعات‌ مردم ادامه داشت. شایعه بازگشت ظل السلطان به اصـفهان سـبب تجمع مردم و اعلام‌ نارضایتی‌ در‌ اطـراف چـهلستون و تـلگراف خانه گردید. سـرانجام با امضاء مشروطیت در 14‌ مـرداد‌ 1285 (5 اوت 1906) ایـن غائله تا حدودی رفع شد. با تاج گذاری محمد‌ علی‌ شاه‌ در 18 ژانویه 1907 (29 دی1285 ) و سر انـجام بـه توپ بستن مجلس در 1287‌ شمسی‌ تجمعات از سـر گـرفته شد. بـعد از تـسلیم وی‌ و پذیرش‌ مشروطیت‌ انـجمن بلدیه در چهلستون شکل گرفت. همان طور که مشاهده می‌شود چهلستون‌ به‌ دلیل‌ فضای گـسترده‌ای کـه در آن قرار گرفته شاهد تجمعات می‌باشد.

احـمد شـاه‌ آخـرین‌ پادشـاه قـاجار بعد از بر کـناری مـحمد علی شاه بر تخت سلطنت ایران نشست. جشن تاجگذاری‌ وی‌ در سراسر ایران بر پا گردید. از جمله در اصـفهان ایـن جـشن‌ در‌ عمارت چهلستون که چراغانی و آذین بندی گـردیده‌ بـود‌ بـر‌ پا شـد. دوران سـلطنت‌ وی‌ شاهد حادثه‌ای بزرگی در عرصه جهانی بود. جنگ جهانی اول که در 1914‌ شکل‌ گرفت و دامنه‌ی آن به ایران‌ نیز‌ کشیده شد‌. اصفهان‌ از‌ جمله شهرهایی بود که نیروی متفق‌ و متحد‌ بـه نوعی در آن درگیر بودند. نیروهای روس و انگلیس در میدان نقش‌ جهان‌ سان دیده می‌شدند. فرماندهان آنها به‌ مانند کاماندان بیلو مستونوف‌ روسی‌ و ژنرال سایکس توسط فرزند ظل‌ السلطان‌ در عمارت چهلستون مورد پذیرائی قـرار مـی‌گرفتند. در این تجمعات‌ احتمال‌ تخریب و بی توجهی به ابنیه‌ای‌ به‌ مانند‌ چهلستون می‌شده است‌. با‌ انتقال قدرت از قاجاریه‌ به‌ پهلوی رضا شاه بر تخت قدرت تکیه زد. وی به اصلاحات اقـتصادی، فـرهنگی و... دست‌ زد‌. شاه جدید تحت تاثیر سخنرانی‌های تاریخ‌ دوستانی‌ چون آندره‌ گدار‌، محمد‌ علی فروغی، هنرفر و... قرار‌ گرفت.

بنا بر همین امر دستور بـه مـرمت آثار تاریخی داد. سخنرانی فروغی در اردیـبهشت‌ 1306‌ بـی تاثیر در توجه وی به‌ ابنیه‌ و کاخ‌های‌ اصفهان‌ نبوده‌ است. فروغی که‌ به‌ وصف عالی‌قاپو و چهلستون پرداخته؛ از زباله دان دان شدن آنها در دوران قاجار و... خبر داد و به‌ پنهان‌ شدن‌ تـصاویر و نـقوش این ابنیه در زیر گـچ‌ خـبر‌ داده‌ است‌. رضا شاه اصفهان را در سفر اول خود با این سخنرانی‌ها منطبق دیده است. وضع ناگوار چهلستون سبب گردیده وی به رئیس ارکان حرب فرمان مرمت‌ این بنا را بدهد. پس از مـرمت و گـچ زدایی ها تا مدتی ارکان حرب در این عمارت مستقر شدند. سر لشگر محمد حسین فیروز که ریاست لشگر‌ اصفهان‌ را بر عهده داشت به احداث نرده باغ چهلستون و نظافت آن فرمان داد. تـقریباٌ چهلستون از وضـع بدی که در آن قرار گرفته بود خارج گردید‌.

در‌ سال 1306 اداره معارف اصفهان به این بنا توجه خاص نشان داد. در پی ایـن خواسته نامه‌ای به مشارالدوله حکمران اصفهان فرستاد و حفظ‌ اشیاء‌ در چهلستون را خـواستار گـردید.‌ اداره معارف در پی این خواسته از وزارت معارف درخواست همکاری کرد. لذا در پی نامه‌ای از سوی وزارت معارف‌ و اوقاف‌ از اداره محاسبات درخواست‌ کـمک‌ ‌ ‌بـرای ساختن صندوقی در چهلستون برای حفظ اشیاء داده شد. وزارت اوقاف در این پیـگیری‌ها خـواستار پرداخـت پول به اداره معارف و اوقاف گردید. در این پیگیری‌ها وزارت داخله از وزارت معارف و اوقاف درخواست کـرد 15 هزار تومان دیگر برای ساخت این صندوق به اداره معارف واگذار گردد. در پی‌ ایـن پیـگیری‌ها چهلستون مدنظر اداره معارف به منظور محل نگهداری اشیاء ارزشمند و از سویی مورد توجه ارکان‌ حرب، بلدیه و... قرار گرفت. بلدیه در 1310 خواستار واگذاری چهلستون به‌ این‌ اداره‌ برای حفظ بیشتر آن شد. عمارت تیموری برای اداره قشونی در نظر ‌‌گرفته‌ شد و چهلستون به بلدیه واگذار گردید. تعمیر چهلستون و حفاظت از آن دلیلی بر‌ این‌ خواسته‌ بود. همزمان با بلدیه اداره معارف نیز خـواستار واگـذاری چهلستون‌ گردید. اداره معارف در پی این خواسته از‌ اداره مالیه و بلدیه؛ حفاظت‌ از‌ چهلستون را متذکر شد. در این کشاکش‌ها چهلستون گاهی به بلدیه و گاهی در رونوشت‌ها به اداره معارف واگـذار گـردید. تا این‌ که سر انجام در 1310 به صورت مستقیم این کاخ به بلدیه واگذار و ثبت ملی گردید. با موفقیت بلدیه برای تصاحب عـمارت چـهلستون در 1311 دومین‌ دوره‌ی‌ رای گیری انجمن بلدیه در این عمارت بر پا شد. اداره معارف نیز که به خواسته خود نرسیده بود علاوه بر چهلستون خواستار عالی قاپو. و بـعد از ناکامی بدست آوردن چهلستون عمارت عـالی قـاپو و انـبارهای آن را از شهرداری درخواست کرد. در پی توجه به‌ ابنیه‌ تاریخی؛ فرمانداری اصفهان پیگیر فرش‌هایی برای کاخ‌ها و ابنیه تاریخی اصفهان شد. در پی این درخواست اداره حسابداری دربار شاهنشاهی به دادن فـرش‌های تـهران برای‌ کاخ‌ها‌ فرمان‌ داد. مشاهده‌ می‌شود سخنرانی‌ها و توجه دربار بی تاثیر در توجه ادارات و مردم نسبت به ابـنیه نـبوده اسـت. همزمان با بالا رفتن آگاهی دربار‌ و مردم‌ نسبت‌ به کـاخ‌ها روزنامه اخگر در شماره 724 نوشت‌ "چندی‌ قبل از طرف حکمران محترم به وزارت داخله پیشنهاد می‌شود که عمارت چهلستون، که نـگاه داریـش بـه ادارۀ بلدیه‌ واگذار‌ شده‌ است، جهت موزه بلدی تخصیص داده شود و اشیای عـتیقه از‌ قـبیل کاشی و غیره که در مساجد و مدارس و ابنیۀ تاریخی موجود است، برای آن که از دست برد محفوظ‌ بماند‌ در‌ عـمارت چـهلستون جـمع آوری نموده و یک موزۀ بلدی تشکیل دهند. " اخیراً‌ پیشنهاد‌ فوق از طرف وزارت داخله بـه تـصویب رسـیده و دستور اجرای آن داده شده است و حکومت جلیله‌ هم‌ بعد‌ از آمدن مسیو گدار به اصفهان اقـدام بـه تـشکیل موزه‌ی اصفهان داده‌ است‌. در‌ زمان پادشاهی محمد رضا شاه پهلوی بیش از پیش به ابـنیه تـاریخی اصفهان توجه‌ شد‌. برای‌ اثبات گفته به صفحه 74 کتاب لطف الله هنرفر مراجعه مـی‌شود؛ وی در ایـن‌ زمـینه‌ بیان می‌کند" جهت مزید اطلاع مشاهده کنندگان عمارت چهلستون و خوانندگان این راهنما توضیح‌ دادهـ‌ مـی‌شود‌ که تعمیرات ابنیه تاریخی اصفهان از سال 1334 خورشیدی (1955-1956 میلادی) بیش از‌ پیش‌ مورد توجه دولت قـرار گـرفت – در چـهلستون هم پشت بامهای عمارت بوجه شایسته‌ تعمیر‌ شد‌ و طره‌های پوشیده اطراف کاخ تعویض گردید – تـعمیر نـقاشی‌های طاق‌های سالن موزه بسبک اصلی صفوی آن‌ شروع‌ گردید و سه اطاق نـقاشی از زیـر گـچ خارج شد که در یکی‌ از‌ آنها‌ یک مجلس بزرگ شاهانه با 12 تصویر و مینیاتور شاه عباس کـبیر بـا تـاج مخصوص و تصاویر‌ و مینیاتورها‌ و نقاشیهای‌ گل و بوته طلائی دیگری ظاهر گردید ". کـاخ چـهلستون در‌ این‌ دوره مورد مرمت تیم باستان شناسی مهندس روابند قرار گرفت و تمام نقاشی‌ها از زیر گچ بیرون‌ کـشیده‌ شـد. سرانجام این کاخ به نام موزه سپاهان به‌ مردم‌ معرفی گـردید و تـا به امروز نیز این‌ کارایی‌ را‌ به خـود اخـتصاص داده اسـت.

نتیجه گیری

انتقال پایتخت که در سـال 1000 هـجری (1591 میلادی) توسط شاه‌ عباس‌ اول به اصفهان صورت گرفت‌ سبب‌ ساخت و ساز‌ در‌ اصفهان‌ شـد. شـاه صفوی به دنبال باشکوه‌ کـردن‌ پایـتخت خود شـروع بـه سـاختن پل‌ها، مساجد، کاخ‌ها و... در اصفهان نمود. ایـن‌ امـر‌ در زمان جانشینانوی به خصوص شاه‌ عباس دوم دنبال گردید‌. شاه‌ عباس دوم علاوه بـر اسـتفاده‌ از‌ عالی قاپو؛ کاخ چهلستون را به عـنوان دولتخانه‌ی خود برگزید. چـهلستون بـه دلیل‌ حفظ‌ باغ و عمارت در خـود بـه‌ عنوان‌ زیباترین‌ کاخ به شمار‌ می‌آید‌. در تاریخ ساخت این‌ کاخ‌ ابهام وجود دارد ولی بـا نـوشته‌ای که در تزیینات عمارت پیدا شـد تـاریخ سـاخت‌ آن‌ را به 1057 مـصادف بـا پادشاهی‌ شاه‌ عباس دومـ‌ نـسبت‌ داده‌اند‌. کاخ چهلستون از اتاق‌های‌ متعدد ئ تالار باشکوهی که در روبروی حوض بزرگی قرار گرفته تـشکیل شـده است. این کاخ‌ با‌ آیینه کـاری‌ها، گـچ بری‌ها و مـقرنس کـاری‌ از‌ سـویی‌ و با‌ تصاویر‌ شاهان صـفوی به‌ مانند‌ شاه اسمعیل و جنگ چالدران و... تزیین گردیده است. شاه صفی دوم با نام شاه سـلیمان در ایـن‌ کاخ‌ به‌ تخت نشست. در سلطنت شـاه سـلطان حـسین‌ و مـصادف‌ بـا‌ تاریخ‌ 1118‌ چهلستون‌ بـه دلیـل آتشی که در آن افتاد، تخریب گردید. بنا به روایتی شاه سلطان حسین مانع خاموشی آتش شد و بـعد از ایـن واقـعه که آن را تقدیر‌ و حکمت می‌دانست مجدداٌ فرمان بـه تـعمیر ایـن بـنا را داد. چـهلستون در عـصر افغانان نیز مورد توجه قرار گرفت. محمود افغان در این کاخ بر تخت نشست. محمود دستور داد‌ رقبات‌ دفتری صفویه را که در چهلستون نگهداری می‌شدند را به زاینده رود بریزند. در زمان جـانشین وی اشرف افغان نیز چهلستون را خراب کرده و با مصالح آن در کنار‌ پل‌ شهرستان چهلستون جدیدی برای وی بنا کنند. شکست افغانان در 20 ربیع الثانی (12 نوامبر 1729) سبب بر تخت نشستن شاه طهماسب دوم‌ در‌ اصفهان گردید. شـاه طـهماسب به‌ ساخت‌ و ساز پرداخته و بنای چهلستون را در محل قبلی احداث کرد.

در دوران فترت گاه چهلستون تخت گاه آزاد خان افغان می‌گردید و گاه محمد حسن‌ خان‌ قاجار بر مسند آن‌ تکیه‌ می‌زد. در عـصر آقـا محمد خان قاجار این بنا چندان مورد توجه قرار نگرفت تا این که در عصر فتحعلی شاه با فرستادن حاج محمد حسین خان صـدر اصـفهانی به‌ حکومت‌ اصفهان این بـناها مـورد توجه و رسیدگی قرار گرفتند. علاوه بر ساختمان‌های قدیم ف عمارت هایی به مانند سر پوشیده در این باغ احداث شدند. در زمان حاکمیت معتمدالدوله منوچهر خان گـرجی‌، سـید‌ علی محمد‌ باب در ایـن عـمارت پنهان گردید و در زمان آشوب‌ها و درگیری‌های بین میرزا عبدالحسین سپهدار و میرزا عبد الوهاب‌ گلستانه مردم در آن تجمع می‌کردند. کاخ چهلستون در عصر ظل‌ السلطان‌ مورد‌ مرمت قرار گرفته و به عنوان دیوان خانه و مـحل اسـتقرار مسعود میرزا مورد استفاده قرار گرفت. به گفته ‌‌وی‌ خبر مرگ ناصرالدین شاه زمانی به وی رسید که او در چهلستون با‌ خانواده‌اش‌ مشغول‌ خوش گذرانی بودند. در اواخر حکومت ظل‌السلطان بنا به دلایـلی کـه از جمله مـهمترین آنان‌ رسیدن وی به پادشاهی بود؛ این کاخ مورد بی توجهی قرار گرفت تا‌ حدی که عده‌ای کـارگر‌ در‌ آن مشغول دوختن چادر برای مسعود میرزا بودند. کاخ چهلستون در مشروطیت نـیز بـه عـنوان تجمعگاه مردم مورد استفاده بود. پس از مشروطه نیز انجمن بلدیه در آن شکل گرفت. وقایعی‌ چون جشن تاجگذاری احمد شـاه ‌ ‌نـیز این کاخ به عنوان محلی برای بر پایی جشن به حساب می‌آمد. تـا ایـن کـه در دوران پهلوی اول پس از مرمت این کاخ توسط‌ ارکان‌ حرب مدتی محل قشون بود تا سرانجام به بـلدیه سپرده شد. سرانجام نیز در عصر محمد رضا شاه این بنا برای حفظ و نـگهداری بیشتر محلی برای مـوزه شـناخته شد و به‌ این‌ ترتیب موزه سپاهان در آن شکل گرفت. سیر تاریخی که چهلستون در آن قرار گرفت گاه به این بنا منزلتی به عنوان دولتخانه داد و گاهی نیز کارگرانی ساده در‌ آن‌ مشغول به کار بـودند. بنایی که در زمان شاه عباس احداث شده بود در بطن تاریخ تغییر و تحولات زیادی برخود دیده است.

بیشتر بخوانید:

40 معنا در معماری هزاره سوم

کاربری عمارت چهلستون (قسمت 1)

 

منبع: کاربری عمارت چهلستون به روایت اسناد تاریخی - سمانه عسگری - تاریخ روایی- شماره 9 - 1397

پایگاه خبری حقوق نیوز- معماری

 



+ 0
مخالفم - 0

 

نظرات : 0
منتشر نشده : 0

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید

سرخط خبرها: