حقوق خبر
حماسه آرش

پاییدن مرز و حماسه آرش (قسمت 1)

مشهورترین شخصیتی که در روزگار گمیزشن یا آمیختگی نیکی و بدی و در آشوب‌ یورش‌ نیروهای اهریمنی به ایـران‌زمین مـرز را از گـزند دشمنان می‌پاید، آرش کمانگیر است؛ شخصیتی برگزیده ی ایزدان‌، کـه‌ بـا یاری آنان و با پرتاب تیری مرز ایران را سامان می‌بخشد و جان‌ خود‌ را در این راه می‌دهد

‌ ‌‌‌پایـیدن‌ مرز و حماسه آرش (قسمت 1)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

مفهوم مرز در تاریخ ایران

مرز «به فتح‌ اول‌ و سـکون‌ ثـانی و زای نـقطه‌دار،زمین را گویند - و زمینی‌ را نیز گفته‌اند که مربع سازند و کناره‌های آن‌ را بلند کنند و در میانش‌ چیزها بـکارند-و به معنی سرحد هم آمده است‌،چه مرزبان،صاحب‌ و حاکم‌ و نگهدارنده ی سرحد بـاشد...»

توضیح یاد شـده از فـرهنگ برهان قاطع (متعلق به سدهء یازدهم‌ هجری) از قدیم‌ترین تعریف‌های ارائه شده برای مرز است که منبع و مرجع بسیاری از فرهنگ‌نویسان دوره‌های‌ بعد بوده است.

در لغت‌نامه دهخدا، نخستین معنایی که برای واژهء مرز آمـده، واژه ی «سرحد» است. دهخدا با استناد به فرهنگ‌های معتبر و مشهور دیگر، از جمله برهان قاطع، برابر نهاده‌های دیگری‌ همچون‌ «دربند»، «ثغر»، «حد»، «خط فاصل میان دو کشور» را نیز آورده است.

واژه ی مـرز با معنای «خط فاصل میان دو کشور» در منابع کهن ایرانی‌ به کار‌ رفته‌ است و-به گونه‌ای که خواهیم دید - این واژه برای جدا کردن دو قلمرو- خواه مینوی و خواه این جهانی- به کـار مـی‌رود.

در کهن‌ترین نوشته‌های ایرانی، یعنی کتیبه‌های فارسی باستان‌، از‌ واژه ی مرز ردی نمی‌توان یافت و پادشاهان هخامنشی، هنگام اشاره به‌ کشورها و سرزمین‌های متصرفه‌شان، از مرز سخن به میان نیاورده‌اند.

در متن‌های پهلوی و اوستایی-که بـیشتر بـدانها خواهیم پرداخت- واژهء ی مرز‌ با‌ تلفظ Marz آمده است که‌ همان معنای‌ سرحد و خط فاصل میان دو سرزمین را دارد.

واژه‌های دیگری‌ همچون کنارگ (Kanarag) و سامان (Sama‌n) نیز در متن‌ها دیده می‌شوند کـه هـمگی در‌ هـمان‌ معنای مرز به‌ کار مـی‌روند.

واژه ی دیـگری که در پهلوی مفهوم مرز را می‌رساند،کیش (Kis) است‌.

در‌ بندهش‌ و در بخش «درباره ی چگونگی زمین‌ها» نویسنده پس از اشاره به‌ شکل‌گیری کشورها، وجه تمایز و تـشخیص‌ آنـها را مـرز می‌نامد. ولی گزارنده(مترجم) چنین توضیح‌ داده اسـت‌: «واژه ی Kis در پهلوی به معنای شیار و مرز است.

نویسنده ی بندهش‌ (یا‌ متنی که در دست او بوده است) بر آن بوده‌ است کـه واژه ی کـشور از دو‌ جزء Kis‌ به معنای مرز و پسوند War -به‌ معنای دارنده، ترکیب شـده است. اما‌ این‌ واژه‌ باکشتن مربوط است و به معنای سرزمین مزروع است.

در جغرافیای اساطیری جهان‌ (مبتنی‌ بـر‌ بـاورهای ایـران) نخستین‌ بار که سخن از مرز به میان می‌آید، مقصود خط فـاصل‌ مـیان‌ دو نیمکره ی شمالی و جنوبی است.

بر پایه ی باورهای کهن ایرانی که در نوشته‌هایی‌‌ چون‌ بندهش‌ و روایت پهلوی آمـده اسـت، زمـین به دو نیمکره تقسیم‌ می‌شود و تنها، نیمکره ی بالایی آن‌ شایستهء ی رویش گیاهان و زیـست‌ جـانوران و مـردم است؛ زیرا نیمکره ی زیرین را آب فراگرفته است‌.

در‌ آغاز‌ هزاره ی هفتم تاریخ دوازده هزار ساله ی اساطیری ایـران، پس از تـازش اهـریمن بر زمین، ایزد‌ تیشتر‌ با جام ابر از آب‌هایی که در آغاز آفریده شده بود، آب بـرداشت‌، باد‌ آن را به آسمان برد و بر زمین‌ ببارانید. در پی این باران بزرگ، زمین نمناک‌ شـد‌ و بـه‌ هـفت پاره‌ بگسست. هر پاره را اقلیمی خوانند که در پهلوی کشور‌ گفته‌

می‌شود.

پاره ی میانه را کشور خـونیرس خـواندند و شش پاره ی دیگر در پیرامون آن. تازش اهریمن، لرزه‌ای‌ سخت‌ بر تن زمین انداخت. در اثـر ایـن‌ لرزش ها،کوه‌ها رستند.

نخست دو‌ رشته‌کوه‌ اصلی رست. یکی البرز که پیرامون زمین‌ است‌ و به‌ آسمان پیـوسته. (بـاید دانست که منظور از‌ پیرامون‌ زمین،مرز دو نیمکرهء زیرین و زبرین زمین است.) دوم کـوه‌ تـیرک یـا تیرک‌ البرز‌ که سطح نیمکره ی زمین (خشکی‌) را‌ به دو‌ نیم‌‌ می‌کند‌.

این موضوع چنین به صـراحت و روشـن‌ در‌ مـتن‌های پهلوی‌ نیامده است و تنها از نتیجه‌گیری از مطالب بندهش است که‌ چنین‌‌ نظری تـأیید مـی‌شود.

بندهش-که‌ متنی‌ کهن و درباره ی آغاز آفرینش است‌- پدید‌ آمدن مرز در سرآغاز هستی را چـنین بـه روشنی آورده است:

گوید در‌ دین‌ که زمین سی و سه نوع‌ است‌...هنگامی‌ کـه‌ تـیشتر آن‌ باران‌ را ساخت که دریاها‌ از‌ او پدید آمـدند زمـین را هـمه جای نم بگرفت. به هفت پاره بگسست،دارای زیـر و‌ زبر و بلند و نشیب بشد. پاره‌ای به‌ اندازه ی نیمه‌ای (در‌) میان‌‌ و شش‌ پاره ی (دیگر) پیـرامون (آن قرار گرفت.) آن شش پاره به‌ انـدازه ی خـونیرس است

او (آنـها را) کـشور نـام نهاد‌، زیرا‌ (ایشان‌ را) مرز ببود...از کـشور‌ بـه‌ کشور‌، جز‌ به‌ اجازه ی ایزدان و ورجاوندی‌ نشاید‌ رفت.

چنان‌که دیـده مـی‌شود، در باور ایران کهن، مرز با ایـزدان پیوندی‌‌ نزدیک‌ دارد‌. آنان بـر مـرز نظارت دارند و گذشتن از‌ مرز‌ سـرپیچی‌ از‌ دسـتور‌ ایشان‌ است.

ولی مرز پیش از تقسیم جهان، در جدا کردن قلمروهای اورمزد و اهریمن نیز بـه کـار می‌آید. نوشته‌های کهن بارها بـدین نـکته پرداخـته‌اند و تاریخ اساطیری ایـران بـا‌ چنین اندیشه‌ای آغاز مـی‌شود:

بـه بهدین آن‌گونه پیداست که هرمزد فرازپایه، با همه- آگاهی و بهی، زمانی بیکرانه در روشنی مـی‌بود. آن روشـنی‌ گاه و جای هرمزد است که (آن را) روشـنی‌ بـیکران‌ خوانند... اهـریمن در تـاریکی، بـه پس- دانشی و زدارکامگی‌ ژرف‌پایه بـود. او را به زدارکامگی خیم و آن تاریکی جای‌ است که (آن را) تاریکی بیکران خوانند.

میان ایشان تهیگی بود‌ کـه‌ وای اسـت، که آمیزش (دو نیرو) بدو است. هـر دو (ذات) کـرانه‌مندی و بـی‌کرانگی‌اند. آنـچه فـرازپایه است، آن را روشنی بـیکران خـوانند، که به‌ سر‌ نمی‌رسد، ژرف‌پایه آن تاریکی بیکران‌ است‌ و آن‌ بی‌کرانگی است. در مرز، هر دو کرانه‌مندند، زیرا مـیان‌ ایـشان تـهیگی است و به یکدیگر نپیوسته‌اند.

هم‌چنان کـه دیـده مـی‌شود، مـرز و کـرانمندی‌ در‌ آغـاز پدیده‌ای‌ انتزاعی است‌ و به‌ جهان مینوی تعلق دارد.

در پایان سه هزاره ی نخست، اورمزد، پس از آن‌که با خواندن دعای‌ اهونور، اهریمن را بیهوش می‌کند، دست به آفرینش گیتی می‌زند. او از زمان بـیکران‌، زمان‌ کرانمند را می‌آفریند، و پس از آفرینش آسمان و آب، زمین را پدید می‌آورد و پس از آن و در پی تازش‌ اهریمن بر زمین و در این دوران موسوم به گمیزشن است‌ که‌ مرز برای‌‌

جدایی میان خیر و شر بر زمین مفهوم و صورت عینی مـی‌گیرد.

جـدال میان خیر و شر،و نیروهای اهورایی با اهریمنان ادامه‌‌ می‌یابد و بر پایه ی تاریخ اساطیری ایران تا پایان دوازده هزار سال‌ عمر‌ جهان‌ به طول خواهد انجامید. این جدال‌ در اندیشه ی ایـرانی بـه صورت تجاوز اهریمن‌ و ‌‌نیروهایش‌ به قلمرو آفرینش (که اهورایی است) نمایانده می‌شود و به شکل دیگر، یعنی‌ در‌ قالب‌ جدال‌ میان

ایرانیان (که اهورایی‌اند) بـا انـیرانیان (با غیر ایرانی‌ها که اهـریمنی‌اند) بـه نوشته‌های دینی زردشتی‌ و شاهنامه‌ راه می‌یابد.

در نوشته‌های زردشتی، همواره بر نگه داشتن و پاییدن مرز تأکید‌ می‌شود و گاه این اندیشه‌ در‌ قالب روایت یا داستان بیان شـده اسـت. یکی از این روایت‌ها دربـاره ی گـاوی است که سالیان دراز مرز ایران و توران را نگه می‌داشت. این روایت در کتاب گزیده‌های زادسپرم آمده‌ است‌ که چکیده‌اش بدین قرار است:

در آن هنگام که تورانیان و ایرانیان را پیکار بود؛ اورمزد برای پیکار نـکردن، گـاوی بزرگ آفرید که سامان را نشان می‌داد. گاو در بیشه‌ای‌ بود تا‌ زمانی‌ که کاووس را غرور گرفت و خواست بخشی از خاک‌ توران را بگیرد؛و چون دانست تا آن گاو هست،چنین کاری ممکن‌ نیست، پس قـصد کـشتنش را کرد.

مـردی به نام‌ سریت‌ از نزدیکان کاووس او را پیش‌ خواند و خواست که وی گاو را بکشد. سریت به سراغ گاو رفت. گـاو به‌ زبان آدمی گفت مرا بکش. اگر کشتی، چون زردشت‌ بـر‌ زمـین پیـدا شود و بد ترا گوید و کیفری بر تو رسد که همسان مرگ باشد. سریت‌ آن را با کاووس بازگفت. کـاووس ‌ ‌بـار دیگر او را فرمان به کشتن گاو‌ داد‌، و

چون‌ سریت گفت که از ناله ی گاو‌ به‌ رحـم آمـده اسـت، کاووس او را به‌ سوی پریان بیشه فرستاد و آنان رحم از دل او بردند. پس به سراغ گاو‌ رفت‌ و گاو‌ را کـشت. سریت از ناله ی گاو سخت دچار‌ پریشانی‌ شد و آرزوی مرگ کرد، چندان‌که از کاووس خواست او را بـکشد؛ و گفت‌ اگر چنین نـکند، او کـاووس را خواهد‌ کشت‌. پس‌

کاووس، بار دیگر سریت را به بیشه نزد پریان فرستاد‌؛ در آنجا پری سگ‌پیکری دید. با او درآویخت و پری او را بکشت.

در‌ این‌ روایت‌ (که با اندکی تفاوت در کتاب هفتم دینکرد نیز آمـده‌ است‌) گاو‌ را اورمزد به پاییدن مرز گماشته است. این موضوع صراحتا قدسی بودن مرز و مرزپاییدن را نشان‌ می‌دهد‌ و بر‌ این نکته تأکید می‌شود آنکه در امر مرزپاییدن خلل ایجاد کند، گرفتار‌ بلا‌ و سـرانجام‌‌ مـرگ، خواهد شد. این سرنوشت را هم گاو بر زبان می‌آورد و هم

در پایان‌ کشنده ی گاو‌ بدان دچار می‌شود. بدین ترتیب می‌توان دید که در فرهنگ ایرانی، همواره مرزپاییدن‌ کاری‌ قدسی‌ و آسمانی است. آنـان‌که مـرز را نگه می‌دارند، از نیرویی‌ اهورایی برخوردارند و کارشان با‌ شگفتی‌ و اعجاز‌ همراه است؛ چرا که مرز جداکننده ی نیکی از بدی، و اهورایی از اهریمنی است. گزند‌ مرز‌ و از میان رفتن

آن، آمدن بدی به قلمرو نـیکی را سـبب می‌شود؛ نظم‌، هستی‌ و آفریدگان‌ اهورایی را آشفته و نابود می‌کند و بیم چیرگی‌ اهریمن بر جهان را می‌افزاید. حال آن‌که بر‌ مردمان‌ پارساست تا در سه هزاره ی سوم که روزگار آمیختگی نیکی و بدی اسـت‌، اورمـزد‌ را‌ در راه نـابودی اهریمنان و دیوان یاری دهند و جـهان را بـرای پیـروزی‌

انجامین نیکی بر بدی‌،مهیا‌ سازند‌.

‌ ‌‌‌پایـیدن‌ مرز و حماسه آرش (قسمت 1)
 

مشهورترین شخصیتی که در روزگار گمیزشن یا آمیختگی نیکی و بدی و در آشوب‌ یورش‌ نیروهای اهریمنی به ایـران‌زمین مـرز را از گـزند دشمنان می‌پاید، آرش کمانگیر است؛ شخصیتی برگزیده ی ایزدان‌، کـه‌ بـا یاری آنان و با پرتاب تیری مرز ایران را سامان می‌بخشد و جان‌ خود‌ را در این راه می‌دهد.

درباره ی این‌ شخصیت‌ و روایت‌های‌ آن به تـفصیل‌ خـواهیم گـفت.

شخصیت اسطوره‌ای‌ - تاریخی‌ دیگری که در راه مرزپاییدن جان‌ می‌دهد و حماسه‌اش جـاودانه می‌ماند،زریر زرین‌خفتان است‌. حماسهء‌ زریر و شرح جانفشانی او،طی‌ دو‌ روایت به‌ جا‌ مانده‌ است. روایت نخست در کتاب یـادگار‌ زریـران‌،اثـری بازمانده از دورهء اشکانی،و به خط پهلوی ساسانی آمده است.دقیقی‌ شـاعر‌ نـیز این‌ داستان

را سرود که‌ فردوسی آن را در‌ شاهنامه‌ آورده است. چکیده ی حماسه ی مرز پاییدن‌ زریر‌ از کتاب نخست، چنین است:

چـون گـشتاسپ بـه آیین زردشت گروید، ارجاسپ شاه‌ هیونان‌ او را هشدار داد که‌ یا‌ از‌ دین دست بـردارد‌ یـا‌ آمـاده ی پیکار شود. گشتاسپ‌‌ آماده ی پیکار شد. زریر سپاهبد ایران چنان بر هیونان می‌تاخت و چـنان‌ از ایـشان مـی‌کشت که‌ ارجاسپ‌ بیمناک شد. پس به وعده، بیدرفش‌ را‌ به نبرد‌ او‌ فرستاد‌ و چون بیدرفش دانست او‌ را

هـماوردی رزیـر نیست‌ پس، از پشت و نهانی بر زریر نیزه زد و او را بکشت‌. آنگاه‌ بستور، پسر خردسال زریر بـه مـیدان‌ مـی‌رود‌ و کین‌ پدر‌ می‌ستاند‌ و دلاوران ایرانی‌ چندان‌ از‌ سپاه دشمن می‌کشند که تنها ارجاسپ می‌ماند و او را هم‌ اسفندیار مـی‌گیرد و پس از بـریدن یک‌ دست‌ و پا‌ و گوش و کور کردن‌ یک چشمش وی را‌ بر‌ خری‌

دم‌بریده‌ سوار‌ می‌کند‌ و بـه دیـار خـویش‌ بازمی‌فرستد.

در این حماسه نیز چنان‌که دیده می‌شود،مایه ی داستان، مرزپاییدن‌ و کوشش برای نـگه داشـتن ایران‌زمین از گزند بیگانگان‌ و بیدینان است‌ و اهمیت این تلاش و قدسی بودن آن نیز بـه روشـنی دیـده می‌شود.

شاهنامه نیز سراسر شرح نبردهای میان نیکی و بدی، یورش‌ بیگانگان به ایران‌زمین و تلاش بـرای ایـستادگی در بـرابر‌ متجاوزان‌‌ است.

در شاهنامه نخستین کسی که به پاییدن مرز می‌رود و کشته‌ مـی‌شود، سـیامک پسر کیومرث است: اهریمن زاده ای به قصد گرفتن‌ تاج‌ و تخت کیومرث به ایران لشکر می‌کشد، سیامک به رویـارویی‌ او‌ مـی‌رود و کشته می‌شود. سپس هوشنگ پسر سیامک به کین پدر بر دیوان می‌تازد و آنـان را درهـم می‌شکند.

دیگر یورش بزرگ‌ بیگانگان‌ بـه ایـران‌زمین، بـه روزگار جمشید‌ رخ‌‌ می‌دهد؛ پس از «منم» گفتن جـمشید و گـریختن فره از او و سقوطش، مردم نیز از وی روی می‌گردانند و گروهی به ضحاک پناه می‌برند. ضحاک ماردوش‌ بـه‌ ایـران می‌تازد، مرزها را‌ درهم‌ می‌شکند و بـر  ایـران‌زمین چیره مـی‌شود. سـرانجام بـا قیام کاوه ی

آهنگر، فریدون سرکرده ی گـروهی مـی‌شود؛ با ضحاک می‌ستیزد و او را به بند می‌کشد و بدین‌ ترتیب به چیرگی بیگانگان بـر ایـران پایان‌ می‌دهد‌.

کشمکش‌هایی از این دسـت همچنان ادامه می‌یابند و تـا پایـان‌ شاهنامه نیز دیده می‌شوند؛ و چـون بـنا به تاریخ اساطیری، دوران‌ آمیختگی تا پایان جهان ادامه دارد پس این‌ تجاوزها‌ و مرزپاییدن‌ها نـیز‌ هـمچنان وجود دارند.

بیشتر بخوانید:

پاییدن مرز و حماسه آرش (قسمتهای دیگر)

اساطیر زردشتی

شناخت اساطیر ایران

منبع: پاییدن مرز و حماسه آرش - عسکر بهرامی - ایران شناخت - شماره 13 - 1378

پایگاه خبری حقوق نیوز - فرهنگی و هنری



+ 0
مخالفم - 0
منبع: حقوق نیوز

 

نظرات : 0
منتشر نشده : 0

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید

سرخط خبرها: