امروز: سه شنبه, ۲۹ مهر ۱۳۹۹ برابر با ۰۲ ربيع الأول ۱۴۴۲ قمری و ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ میلادی
کد خبر: 267757
۳۷۶
۱
۰
نسخه چاپی
فرهنگ سیاسی

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت دوم)

رشد شیعه در جامعه صفوی با تقویت دو نهاد مفسر دین یعنی تصوف و روحانیت همراه بود. البته میزان نفوذ آن دو نهاد در شکل دهی فرهنگ سیاسی در طول دوران صفوی در مقایسه با یکدیگر یکسان نبود و با فراز و نشیب همراه بود. در اوایل حکومت صفوی و تا زمان شاه عباس قدرت نهادهای تصوف و گرایش های طریقتی بیش از نهاد روحانیت بود و پس از شاه عباس کفه این برتری به سمت روحانیت چرخید

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت دوم)

پایگاه خبری حقوق نیوز

درجامعه سنتی و دینی صفوی، فهم و تفسیر تمام پدیده ها از جانب منابعی که دین را تفسیر می کردند و از طریق پارادایم دینی صورت می گرفت. در این دوران دو منبع متفاوت تفسیر دین و دو مرکز تولید فرهنگ وجود داشت. این دو مرکز که تولیدکننده فرهنگ سیاسی، ایدئولوژی سیاسی و سازنده مشروعیت نظام صفوی بودند، عبارتند از: نهاد تصوف با تفسیرهای طریقت گرایانه و نهاد روحانیت با تفسیرهای شریعت گرایانه.

از نکات بسیار مهمی که در عصر صفوی باید به آن توجه کرد گسترش مذهب شیعه و پیرو آن فرهنگ سیاسی شیعی است. گرچه با سقوط خلافت بغداد گریز از گرایش به تفسیرهای رسمی از دینِ خلافت عباسی گسترش یافت و تمایل به مذهب شیعه حتی تشکیل حکومت شیعی در ایران افزایش یافت و تمایل به مذهب شیعه حتی تشکیل حکومت شیعی در ایران افزایش یافت که نمونه آن سلطان محمد اولجایتو است، اما تا آستانه حکومت صفوی بسیاری از ایرانیان با وجود برداشت های شیعی گونه ای که از اسلام داشتند، از حیث کلامی از مذهب تشیع فاصله داشتند. در چنین شرایطی با روی کار آمدن شاه اسماعیل و تاسیس حکومت صفوی که با اعلام رسمی مذهب شیعه همراه بود، به تدریج پیروان شیعه در کشور بیش از پیش گسترش یافت. رشد شیعه در جامعه صفوی با تقویت دو نهاد مفسر دین یعنی تصوف و روحانیت همراه بود. البته میزان نفوذ آن دو نهاد در شکل دهی فرهنگ سیاسی در طول دوران صفوی در مقایسه با یکدیگر یکسان نبود و با فراز و نشیب همراه بود. در اوایل حکومت صفوی و تا زمان شاه عباس قدرت نهادهای تصوف و گرایش های طریقتی بیش از نهاد روحانیت بود و پس از شاه عباس کفه این برتری به سمت روحانیت چرخید.

در واقع حکومت صفوی به دست کسانی پا گرفت که جد آنها شیخ صفی الدین اردبیلی به خاندان رسالت منسوب بود و مریدان و سپاهیان آنها (قزلباش ها) بی هیچ تردید این فرمانروایان را که به علت انتساب به شیخ صفی الدین به نام صفویه علویه می خواندند از اولاد هفتم شیعه می شمردند و به عنوان تابع، ایشان را مرشد کامل، صوفی اعظم و مظهر امامت و حتی رمز الوهیت می پنداشتند و از هیچ گونه اطاعت و جانسپاری در راه آنها دریغ نمی کردند و حتی سربازی و سراندازی در راه مرشد کامل و صوفی اعظم را موجب نیل به سعادت اخروی تلقی می کردند. به عبارت دیگر، اسماعیل نه تنها شاه و رهبر امور سیاسی / نظامی بود، بلکه به عنوان بزرگ طریقت صفوی که جد وی چند سده قبل در سال 699 ق در اردبیل آن را پی افکنده بود، تلقی می شد و مانند پدر و پدربزرگش؛ شیخ حیدر و جنید از رهبران طریقت صفوی محسوب می شد. در ایدئولوژی سیاسی این دوره حتی عنصر رابطه معنوی شاه با امام دوازدهم نیز نهفته بود. اسماعیل به عنوان رهبر سیاسی/معنوی در نزد توده و نخبگان حکومتی نایب امام زمان دانسته می شد و این باور که ریشه در حالات مذهبی جامعه داشت با روایت هایی درباره رابطه اسماعیل و حضرت مهدی (عج) همراه بود.

در چنین شرایط و با چنان ایدئولوژی است که طریقت صفوی رنگ و بوی یک نهضت نظامی «مهدی گرا» را به خود می گیرد و می تواند به تدریج قدرت را کسب کند. زیرا در جوامع سنتی که ایدئولوژی های دینی رواج دارد و تنها منبع اصلی تفسیر جهان دین است گروه های مذهبی، سیاسی تلقی می شوند و گروه های سیاسی حامل تفسیری از مذهب هستند. حکومت ها با ترویج تفسیری از دین در پی رسیدن به هژمونی ایدئولوژیک هستند و گروه هایی که تفسیرهای دیگری از دین دارند چنانچه فعالیت اجتماعی کنند، گروهی سیاسی تلقی می شوند و فعالیت های آنان در راستای قدرت ارزیابی می شود. در جوامع سنتی مرز تقسیم بندی احزاب و گروه های سیاسی باورهای سیاسی/ اقتصادی و ایدئولوژی های عرف گرایانه نیست بلکه مسائل قومی/نژادی و تفسیرهای متفاوت از دین است. در این جوامع ایدئولوژی و مشروعیت حکومت ها مبتنی بر مفاهیم دینی است و مخالفان نیز بر اساس همین مفاهیم می توانند قدرت را به دست آورند.

بیشتر بخوانید:

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت اول)

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت سوم)

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت چهارم)

اندیشه سیاسی در ایران پیش از اسلام

اندیشه ی سیاسی در ایران در دوران صفویه

فره ایزدی اساس ساختار سیاسی در ایران باستان

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انقلاب و فرهنگ سیاسی ایران - حمیدرضا اسماعیلی

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات ایران

دیدگاه

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید