امروز: سه شنبه, ۲۹ مهر ۱۳۹۹ برابر با ۰۲ ربيع الأول ۱۴۴۲ قمری و ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ میلادی
کد خبر: 267885
۴۶۰
۱
۰
نسخه چاپی
فرهنگ سیاسی

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت سوم)

برخی مورخین شکست شاه اسماعیل در جنگ چالدران را آغازگر این دگرگونی فرهنگ سیاسی دانسته اند. جنگ چالدران بر بعد مهدویت و فرهمندی وی ضربه وارد ساخت و او را در نظر پیروانش از برج عاج تقدس فرو کشید. این شکست همچنین موجب شد اسماعیل از آرمان قزل باش و طریقت اردبیل دور شود و توجه خود را به تصرفات عثمانی معطوف کند. در واقع دعوت از بردران شرلی برای تجهیز سپاه ایران به سلاح گرم و توپخانه در همین راستا صورت گرفت و هویت و فرهنگ سیاسی شیعه هم بر اثر همین نزاع ها و تنش ها با امپراتوری سنی مذهب عثمانی تقویت شد

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت سوم)

پایگاه خبری حقوق نیوز

آنچه که در این دوران موجب تقویت تفسیرهای طریقتی بر شریعتی شد، نبود پایگاه روحانیت در ایران بود. در سده دهم مهمترین پایگاه مطالعات فقهی شیعه در جبل عامل لبنان قرار داشت. اما با تشویق پادشاهان صفوی مبنی بر مهاجرت فقها و عالمان دینی به ایران به تدریج نهاد روحانیت شیعی در کشور پا گرفت و به طور مشخص در دوران شاه عباس از اهل طریقت پیش افتاد و در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور نهادینه شد. با بالا گرفتن نزاع تصوف و روحانیت در دوران شاه عباس که همزمان با گسترش فرهنگ اشرافیت در دربار بود، شاه با توجه به نیاز جامعه به قوانین مدنی فقهی و نارضایتی از نفوذ و قدرت قزل باش ها، تدابیری در نظر گرفت تا از قدرت صوفیان بکاهد و سازمان اصلی آنان را ضمیمه دولت کند. با اتخاذ این سیاست قدرت روحانیت و نیز قدرت وزیر اعظم، به عنوان نماد تشکیلات اداری، گسترش یافت.

البته برخی مورخین شکست شاه اسماعیل در جنگ چالدران را آغازگر این دگرگونی فرهنگ سیاسی دانسته اند. جنگ چالدران بر بعد مهدویت و فرهمندی وی ضربه وارد ساخت و او را در نظر پیروانش از برج عاج تقدس فرو کشید. این شکست همچنین موجب شد اسماعیل از آرمان قزل باش و طریقت اردبیل دور شود و توجه خود را به تصرفات عثمانی معطوف کند. در واقع دعوت از بردران شرلی برای تجهیز سپاه ایران به سلاح گرم و توپخانه در همین راستا صورت گرفت و هویت و فرهنگ سیاسی شیعه هم بر اثر همین نزاع ها و تنش ها با امپراتوری سنی مذهب عثمانی تقویت شد.

در زمان شاه عباس فرهنگ دینی صفوی که مشخص کننده گونه ای از فرهنگ سیاسی است با سه ویژگی زیر به نقطه عطف خود رسید: رد تصوف، تدوین احکام و مسائل فقهی در امور مختلف از جمله حل و فصل اختلافات بر اساس فقه امامی و نیز رواج الهیات و کلام شیعی. تبلور فرهنگ این دوره در هنر و به ویژه شعر بیانگر این است که توجه به سرگذشت و حکمت امامان شیعه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این دوران همچنین ساخت مساجد و مدارس مذهبی رواج یافت، به گونه ای که اصفهان پایتخت صفویان، دارای 150 مسجد و 48 مدرسه بود.

در مدارس مذهبی اصفهان سه جریان عمده فعالیت داشت، به این معنا که علمای شیعه به طور کلان دارای سه برداشت و رویکرد متفاوت از دین بودند. در این میان دو جریان، فقه مدار بود و دیگری حکمت مدار. جریان های فقه مدار، علمای اصولی و اخباری بودند که نزاع فکری آنان از مهمترین اختلافات اندیشه ای دوران صفویان به شمار می رفت. ریشه این اختلافات در روش شناسی و معرفت شناسی دینی بود. نزاع اخباری ها با اصولی ها گرچه در زمان وحید بهبهانی در اوایل قرن سیزدهم یعنی زمان قاجار به سود اصولی ها پایان پذیرفت، اما این درگیری همیشه با فراز و نشیب هایی همراه بود. در بسیاری موارد اخباری گری نگرش غالب روحانیان بود، به ویژه از اواخر عصر صفوی تا اوایل قاجار. ملامحمد امین استرآبادی موسس مکتب اخباری است. او در بهره گیری از عقل و استدلال در فهم دین مقاومت نشان داد و بر ظاهر قرآن و روایات معصومین اکتفا کرد. وی در کتاب «الفوائد المدینه» به عقیده اجتهاد و برخی منابع استنباط احکام مورد نظر اصولی ها تاخت. اصولی ها عقل و اجماع را در کنار قرآن و سنت منابع چهارگانه استنباط می دانند که استرآبادی نسبت به دو منبع نخست مخالف بود. او مجتهدین را دشمنان دین اعلام کرد.

اما حقیقت این است که عناصر بالنده فرهنگ سیاسی که تاثیرات خود را به روشنی از دوران قاجار به بعد نشان داد در جریان فقه مدار اصولی شکل گرفت. این جریان به دلیل پذیرش منبع بودن عقل بعدها استعداد خود را در پیوند با جریان حکمت مدار نیز نشان داد. اصولی ها که سده های پیشین بر اثر فعالیت فقهایی مانند علامه حلی و محقق حلی شیوه اجتهاد و کاربرد آموزه های فقهی مبتنی بر اصول عقلانی منطبق با نصوص و متون مقدس را به روش شناخته شده ای در فقه شیعه مطرح کرده بودند، بر عنصر مرجعیت فقیه جامع الشرایط تاکید می کردند تا او در دوره غیبت امام فعالیت هایی را که خاص ایشان است و امام طبق شرایطی به فقیه و نایب خود واگذار می کند، به انجام برساند. اصولی ها بر این مبنا جامعه را به دو گروه عامه مکتب ندیده و مجتهدان تقسیم می کردند. عوام به دلیل آشنا نبودن به امور فقهی باید از عالمان تقلید کنند و مرجعیت در امور مذهبی نیازمند همراهی امت است.

بیشتر بخوانید:

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت اول)

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت دوم)

فرهنگ سیاسی عهد صفوی (قسمت چهارم)

تهیه کننده: عاطفه کریمی

منبع: انقلاب و فرهنگ سیاسی ایران - حمیدرضا اسماعیلی

پایگاه خبری حقوق نیوز - مقالات ایران

دیدگاه

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید