حقوق نیوز
گفتمان

تحول گفتمان کتاب در ایران (قسمت 2)

یکی دیگر از تحولات بزرگی که موجب گسترش کتاب و کتاب خوانی در ایران شده است، مجموعه تحولات فرهنگی است که گاه از آنها با نام «فرایندهای فرهنگی پست مدرن شدن» نام می برند. این فرایندها عبارت اند از: رسانه ای شدن، شبکه ای شدن، اطلاعاتی شدن، دانشی یا دانش محورشدن و جهانی شدن

تحول گفتمان کتاب در ایران (قسمت 2)
 

پایگاه خبری حقوق نیوز

کتاب و ظهور دولت - ملت در ایران

کتاب و شهرنشيني

همان طور که به نقل از آبراهامیان گفتیم، یکی از تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران در قرن اخیر گسترش شهرنشینی است.

جامعه ایران طی قرن اخیر از «جامعه روستایی» به «جامعه شهری» تحول یافته است. شهرنشینی به مثابه شیوه زندگی، شخصیت، هویت و رفتار مردم ایران را تحت تأثیر خود قرار داده است.

یکی از این تحولات به موضوع گسترش فرهنگ مدرن و تمدن جدید مربوط می شود.

در این فرهنگ، الگوی ارتباط شفاهی به تدریج جایگزین الگوی فرهنگی مکتوب می شود و اقتضائات شیوه زندگی شهری به گونه ای است که افراد باید سواد خواندن و نوشتن داشته باشند و از طریق مدارک مکتوب زندگی خود را سامان دهند.

همچنین زندگی شهری در برگیرنده نهادهایی است که کتابخانه ها، کتاب فروشی ها، دانشگاه ها، سازمان های چاپ و پخش کتاب و مطبوعات از مصادیق آن محسوب است.

کتاب و صنعتی شدن

یکی دیگر از تحولات بنیادین در جامعه ایران طی قرن گذشته، پیدایش مجموعه وسیعی از «صنایع فرهنگی» است.

صنعت چاپ و صنعت کتاب حلقه هایی از زنجیره بزرگ صنایع فرهنگی در جامعه امروز هستند. امروزه در کشور، بیش از شش هزار ناشر وجود دارد. صدها چاپخانه، کارخانه تولید و توزیع کاغذ، هزاران نفر فعال در صنایع مذکور، هزاران کتاب فروشی و بسیاری مؤسسات دیگر در این زمینه در ایران فعالیت می کنند.

صنایع فرهنگی دیگری نیز وجود دارد که هریک به نوعی به حمایت و گسترش کتاب کمک می کند. برای مثال رادیو، تلویزیون، ماهواره، وبلاگ ها، وب سایت ها، سینماها، تئاتر و دیگر فعالیت های فرهنگی و هنری هرکدام به نحوی در توسعه فرهنگ مکتوب و صنعت کتاب نقش دارند، هرچند گمان می رفت که این صنایع به نوعی مانعی نیز در راه کتاب و کتاب خوانی باشند. این صنایع کارکردهای متناقضی دارند؛ یعنی هم به توسعه کتاب خوانی و هم محدودساختن آن به طور همزمان کمک می کنند.

در جامعه امروز این صنایع برای عده ای در خدمت گسترش کتاب خوانی و برای عده ای دیگر، به عنوان مانعی در کتاب و کتاب خوانی عمل می کنند.

كتاب و تحول ساختار طبقاتی

یکی از تحولات تأثیر گذار بر جامعه ایران که این جامعه را به سوی جامعه ای با «فرهنگ مکتوب» سوق داده است، ظهور طبقه متوسط اجتماعی در ایران است.

طی قرن گذشته، در نتیجه تحولات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در ایران گروه های زیادی از مردم توانسته اند امکانات و فرصت های گوناگونی برای زندگی به دست آورند. این طبقه اجتماعی ارزش ها، نگرش ها، فرصت ها و امکاناتی دارد که یکی از ابعاد آن تحول شیوه های ارتباطی این طبقه از ارتباطات شفاهی یا فرهنگ شفاهی به ارتباطات مکتوب یا فرهنگ کتبی است.

این گروه اجتماعی فرصت بیشتری برای خواندن و نوشتن، و توجه بیشتر به هنر و ادبیات دارند.

به طور کلی این طبقه به نیازهای ثانویه، ارزش های زیبایی شناختی و فعالیت های خلاقه هنری توجه بیشتری نشان می دهد. این گروه اجتماعی زمان کافی یا فراغت، پول کافی، ثروت و ارزش های اجتماعی مناسب برای خواندن، نوشتن و توجه به مطالعه و کتابخوانی دارد.

کتاب و تحول ساختار جمعیتی

یکی دیگر از تحولات اساسی در جامعه امروز ما «تحول نسلی» و جمعیتی است.

جامعه ایران طی قرن گذشته، بیش از پانزده برابر افزایش یافته است و تراکم جمعیت در کشور رشد یافته است.

این رشد و افزایش جمعیت و تراکم آن، پیامدهای گوناگونی برای جامعه و فرهنگ ایران دارد. یکی از این پیامدها، فراهم شدن زمینه برای شکل گیری تقسیم کار پیچیده اجتماعی و همچنین تحولات اخلاقی و فرهنگی در جامعه است.

جمعیت کنونی کشور نیازمند نهاد و مقولات سیاسی و فرهنگی ای است که بتواند پاسخگوی جمعیت هفتاد و پنج میلیون نفری باشد.

این جمعیت عمدتا در کانون های شهری متمرکز شده اند، در جامعه ارتباطی و اطلاعاتی نیز زندگی می کنند، تحت تأثیر فرایندهای جهانی شدن نیازهای فرهنگی گوناگونی دارند و نمی توانند مانند جامعه ایلی و روستایی پیشامدرن، تنها با تکیه بر فرهنگ شفاهی ارتباطات چهره به چهره و اقتضائات زندگی معیشتی و مبتنی بر اقتصاد کشاورزی و دامپروری گذاشته به حیات خود ادامه دهند.

گسترش فرهنگ مکتوب و صنعت نشر و پیدایش گام های مربوط به کتاب، برای پاسخ به نیازهای این جمعیت انبوه شهرنشین شکل گرفته است. از این رو شاهد هستیم طی یک قرن گذشته با گسترش شهرنشینی، صنعت نشر نیز رشد کرده و نهادهای مربوط به کتاب و کتابخوانی نیز گسترش یافته است.

یکی از ویژگیهای مهم جمعیت امروز ایران، جوان بودن آن است. قریب به نیمی از جمعیت کنونی کشور را جوانان و نوجوانان تشکیل می دهند. این جمعیت بزرگ برای نیازهای تربیتی، جامعه پذیری، فراغتی، گسترش خلاقیت و شکوفایی استعدادهای خود و کسب مهارت های زندگی نیازمند روش ها و ابزارهای فرهنگی جدیدی است که قطعا روش و ابزارهای پیشامدرن قادر به پاسخگویی این نیازها نیست. از این رو کتاب و نهادهای وابسته به آن، در پاسخ گویی به نیازهای این نسل جوان توسعه یافته است. علاوه بر این، طی قرن گذشته، جامعه ایران از لحاظ فرهنگی دستخوش نوعی تنوع و تکثر فرهنگی شده است.

از نظر تاریخی، جامعه ایران همواره موزاییکی از فرهنگ ها و اقوام گوناگون بوده است، اما در قرن گذشته شاهد ظهور مجموعه های جدیدی در ایران بوده ایم.

از این موزاییک های فرهنگی، پاره فرهنگ جوانان بود که به آن اشاره کردیم، اما زنان و کودکان نیز همواره گروه های فرودست بوده اند و نه تنها حقوق فرهنگی، بلکه حقوق اقتصادی و سیاسی ناچیزی داشته اند.

طی قرن گذشته زنان و کودکان ضمن برخورداری از سواد، آموزش و دستیابی به فرصت های کسب درآمد و حق رأی و مشارکت در سیاست از «حقوق فرهنگی» نیز برخوردار شده اند. منظور از حقوق فرهنگی، داشتن فرصت و امکان برای بازنمایی، ابراز یا بیان خود است. سینما، تئاتر، رمان ها، تلویزیون، رادیو و به طور کلی رسانه ها این فرصت را برای کودکان و زنان ایجاد کرده اند تا بتوانند به بازنمایی خود بپردازند.

این امر، نقش اساسی در گسترش کتاب و کتاب خوانی در جامعه ایران داشته است. برای مثال، ما در گذشته چیزی به نام «ادبیات زنان» یا «ادبیات کودکان» نداشته ایم، اما طی قرن گذشته این دو شاخه از ادبیات، حجم انبوهی از کتابها را تولید و منتشر کرده اند.

امروزه یکی از اصلی ترین مخاطبان کتاب، زنان و کودکان هستند و بدون وجود آنان بازار نشر آسیب جدی می بیند و رونقش را از دست می دهد. ورود کودکان و زنان به عرصه کتاب خوانی و نشر کتاب، تحولی فرهنگی است که پیامدهای گسترده ای برای ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران داشته است. در اینجا نمی خواهم این موضوع را بررسی کنم، تنها یادآور می شوم که برای درک و بررسی اهمیت جایگاه و تأثیرات کتاب در ایران امروز، باید به پیامدهایی که این نوع تحولات در جامعه داشته اند، به دقت توجه کنیم.

کتاب و نظام آموزشی

یکی دیگر از تحولات بنیادین در قرن گذشته در جامعه ایران که به نحو بنیادینی کلیت «فرهنگ کتاب» در ایران را تحت تأثیر قرار داده است، تحول در نظام آموزشی ما است.

نهاد آموزشی در ایران، طی قرن گذشته به طور کامل دگرگون شده است. از یک قرن پیش شاهد تأسیس و توسعه مدارس جدید در ایران بوده ایم. از یک قرن پیش نظام آموزشی مدرن در ایران فراگیر شده و به تدریج «انقلاب آموزشی» در ایران پدید آمده است.

به طور که گفتیم حداقل دستاورد این انقلاب، گسترش سواد در بین حداقل هشتاد و پنج درصد جامعه امروز ما است. علاوه بر انقلاب آموزش عمومی، در دهه های اخیر شاهد وقوع «انقلاب آموزشی عالی» در ایران هستیم. طی سی سال گذشته میلیون ها دانش آموخته در ایران داشته ایم. این جمعیت عظیم از دانش آموختگان اگرچه کتاب نویس های قهاری نیستند و بسیار کمتر از آنچه مورد انتظار است کتاب می نویسند و می خوانند، سهم اصلی بازار کتاب ایران را تشکیل میدهند.

دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی ایران طی دوره حیات خود، انقلاب عظیمی در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران به وجود آورده اند. یکی از این انقلاب ها انقلاب کتاب است.

تقریبا تمام پنجاه هزار عنوان کتابی که در ایران سالیانه منتشر می شود، توسط این جمعیت تولید و خوانده می شود. دانشگاه ها و رشته های دانشگاهی هر کدام سبب پیچیده تر شدن «تقسیم کار معرفتی» در کتاب هستند.

در جهان امروز، بیش از 8630 رشته دانشگاهی وجود دارد. در ایران نیز صدها رشته دانشگاهی در مؤسسات آموزش عالی تدریس می شود. به واسطه این رشته های دانشگاهی، به طور میانگین هزاران کتاب و ده ها مجله پژوهشی برای پاسخ گویی به نیازهای آموزشی و پژوهشی دانشجویان تولید می شود. از این رو فرایند توسعه فرهنگ مکتوب در ایران، توسط کارخانه عظیمی به نام دانشگاه و موسسات آموزش عالی حمایت می شود. بدون تردید اگر مجموعه عظیم مؤسسات آموزشی عالی کشور که شامل قریب به ۷۰ دانشگاه بزرگ و ده ها مؤسسه بزرگ و کوچک می شود به نحو ایده ال و مناسب کارکردی عالی در زمینه تولید علم و فرهنگ داشتند، امروز ایران باید در زمینه تولید و نشر کتاب یکی از سرآمدهای جهان بود.

از این رو ضمن توجه به چالش ها و کاستی هایی که نهادهای آموزشی عالی ایران دارند، نباید این واقعیت را نادیده گرفت که دانشگاه ها، انقلاب فرهنگی بزرگی در زمینه گسترش فرهنگ مکتوب در جامعه ایران ایجاد کرده اند. پیامدهای این انقلاب فرهنگی نه تنها به حوزه کتاب و کتاب خوانی، بلکه به سایر حوزه ها مثل خانواده نیز مربوط می شود. برای مثال، هر دانشجو یا دانش آموخته ای در خانه یا خانواده خود کتابخانه کوچکی دارد که در آن کتاب های درسی، آموزشی و متونی برای «مطالعه آزاد» وجود دارد. این کتاب ها و کتابخانه های کوچک روی محیط خانه و خانواده تأثیر عمیقی می گذارند و بخشی از «سرمایه فرهنگی» خانواده ها هستند. از این رو دانشگاه ها از طریق دانشجویان خود همه افراد جامعه را به سوی فرهنگ مکتوب سوق می دهند.

کتاب و نظام بوروکراسی

نظام سیاسی ایران، مانند تمام نظام های سیاسی دیگر جهان، مبتنی بر نوعی «نظام دیوان سالارانه» یا بوروکراتیک مدرن است.

نظام بوروکراسی مدرن ماهیتاً مبتنی بر «نظم فرهنگ مکتوب» است. در تمام سازمان ها و دیوان سالاری های مدرن باید رویه های سازمان، مقررات و آیین های آن، به نحو مکتوب تدوین شده و انتشار یابند. در بالاترین سطح کلان نظام سیاسی، «کتاب قانون اساسی» و در سطوح میانی نیز مجموعه وسیعی از کتاب های مقررات تعریف کننده ساختار و تشکیلات سازمانها وجود دارد.

کل عملکرد دولت ها نیز در قالب «کتاب های برنامه توسعه» عرضه می شود. همچنین در سطح پایین تر انبوهی از کتاب ها و کتابچه هایی که حاوی راهنمای عمل در سازمان ها هستند، وجود دارند. گذشته از این، برای ورود و عضویت در سازمان های جدید، همه افراد باید مجموعه ای از مهارت ها و قابلیت ها را به دست آورند و گواهینامه مناسب مانند مدارک تحصیلی عرضه کنند. طبیعتا این امر بدون در نظر گرفتن مطالعه و خواندن و نوشتن میسر نمی شود. به همین ترتیب می توان از ساختارهای سیاسی و اقتصادی دیگر و پیوندی که با فرهنگ کتاب دارند، سخن گفت. برای مثال، نه تنها نظام بوروکراسی موجود، بلکه کلیت نظام اجتماعی امروز به دانش و فرهنگ مکتوب اتکا پیدا کرده است. این امر سبب گسترش نفوذ کتاب در لایه های مختلف زندگی مردم شده است.

تحول گفتمان کتاب در ایران (قسمت 2)
 

فرهنگ کتاب در دوران مابعد مدرن

همان طور که در بخشهای بالا اشاره کردیم، طی سال های بعد از انقلاب اسلامی کتاب وارد مرحله تازه ای در ایران شد. این امر ناشی از تحولات ساختاری از یک سو و سیاست فرهنگی دولت ها بعد از انقلاب اسلامی برای ترویج کتاب از سوی دیگر، و همچنین گسترش فناوری های نوین بود. همان طور که در بالا اشاره کردیم تحولات ساختاری جامعه ایران اگرچه از مشروطیت به بعد شروع شد و در دوران پهلوی اول سرعت و شدت بیشتری گرفت، بلوغ و کمال این تحولات در دهه های پس از انقلاب اسلامی رخ داد. از این رو باید دوران اخیر را برجسته ترین دوران تحول کتاب در تاریخ ایران بنامیم.

بنده این دوران را به دلیل نقش و اهمیت فناوری های نوین در ایجاد تغییر در سرنوشت کتاب، دوران مابعد مدرن می نامم. در ادامه تلاش می کنم به نحو اجمال این موضوع را شرح دهم.

یکی دیگر از تحولات بزرگی که موجب گسترش کتاب و کتاب خوانی در ایران شده است، مجموعه تحولات فرهنگی است که گاه از آنها با نام «فرایندهای فرهنگی پست مدرن شدن» نام می برند. این فرایندها عبارت اند از: رسانه ای شدن، شبکه ای شدن، اطلاعاتی شدن، دانشی یا دانش محورشدن و جهانی شدن.

در اینجا مجال اینکه به بررسی دقیق و نظام مند تمام تأثيرات و پیامدهای هر یک از فرایندهای مذکور در زمینه گسترش فرهنگ کتاب در ایران بپردازیم، وجود ندارد، اما برای اینکه تصویری کلی در زمینه کتاب عرضه کنیم به بررسی برخی از آنها می پردازیم:

کتاب و مطبوعات

مطبوعات شامل روزنامه ها و مجلات در تمام قرن گذشته، یکی از اصلی ترین مجاری اطلاع رسانی، نقد و بررسی و گفت وگو درباره کتاب، نهادها و مؤسسات مربوط به آن بوده اند. مطبوعات نقش اساسی در توسعه فرهنگ کتاب در تمام جوامع از جمله ایران داشته اند.

معتبرترین روزنامه های جهان مانند گاردین با ضمیمه های پربار خود در زمینه نقد و معرفی کتاب ها از شهرت جهانی برخودارند. بهترین منتقدان کتاب معمولاً در روزنامه های معتبر جهان می نویسند.

در سال های اخیر روزنامه های ایران نیز گرایش بیشتری به کتاب و فرهنگ آن داشته اند. روزنامه های روشنفکری معتبر مانند شرق یا روزنامه های پرتیراژ همشهری یا مجلات روشنفکری معتبر مانند مهرنامه یا بسیاری از مجلات فرهنگی دیگر همگی صفحاتی را به کتاب اختصاص می دهند. از این رو، مطبوعات در کنار ناشران به مثابه نهادی مهم برای گسترش کتاب در ایران امروز عمل می کنند.

نویسندگان بزرگ، امروزه از طریق رسانه ها شهرت خود را به دست می آورند. اگر رسانه ها و مطبوعات درباره کتاب ها و نویسندگان سکوت کنند، به سختی این امکان وجود دارد که کتاب ها یا نویسندگان بتوانند به جایگاه مناسبی در جامعه کتاب خوان ایرانی دست یابند.

کتاب و اینترنت

اینترنت یکی از مهم ترین شبکه های ارتباطی است که تمام ابعاد زندگی انسان امروز را تحت تأثیر خود قرا داده است.

فرهنگ کتاب از جمله قلمروهای فرهنگی است که به شدت تحت تأثیر اینترنت دگرگون شده است. شبکه اینترنت، تولید و توزیع و مصرف کتاب را بسیار سهل، سریع و ارزان و دلنشین کرده است.

امروزه مردم ایران، مانند دیگر ملت ها از طریق شبکه اینترنت به هزاران و میلیون ها متن مکتوب که در سراسر جهان تولید می شود، دسترسی می یابند. از طریق اینترنت، کهن ترین تا امروزه ترین متن ها و کتاب ها در دسترس همگان است. اگرچه شهروندان ایرانی نمی توانند به نحو برابر و عادلانه ای همانند شهروندان بریتانیایی یا امریکایی از منابع مکتوب که توسط اینترنت منتشر می شود استفاده کنند، امروزه به کمک اینترنت بیش از هر زمان دیگر امکان استفاده از دانش روز را پیدا کرده اند.

رایانه ها این امکان را فراهم کرده اند که شهروندان بتوانند ایده ها و دانش خود را به راحتی تولید و از طریق اینترنت منتشر کنند. وبلاگ ها انقلاب عظیمی از لحاظ منابع مکتوب ایجاد کرده اند. امروزه منابع مکتوب در اینترنت نشان میدهند که منابع فارسی یعنی وبلاگها و وب سایت ها از جایگاه مهمی برخودارند، طوری که خط و زبان فارسی جزء پنج زبان نخست موجود در جهان اینترنت یا فضای مجازی است. این امر به معنی آن است که ما نه تنها از لحاظ دسترسی به دانش و منابع مکتوب، بلکه از لحاظ تولید دانش و منابع مکتوب به موقعیت بسیار مهمی دست یافته ایم. علاوه بر این، شبکه های اینترنتی و مجازی در زمینه مبادله، خرید و فروش کتاب ها در جامعه ایران تأثیرگذار بوده اند.

ناشران اغلب از طریق شبکه اینترنت به بازاریابی کتاب می پردازند. اگرچه ما نسبت به کشورهای پیشرفته استفاده مطلوبی از اینترنت نمی کنیم، منابع موجود نشان میدهد شبکه های اینترنتی در زمینه معرفی و نقد کتاب نقشی بیش از بازاریابی آن داشته اند. بسیاری از خوانندگان ایرانی، امروزه در وبلاگها و وب سایت هایشان به بحث و گفت وگو درباره کتاب هایی می پردازند که خوانده اند. از این رو، شبکه اینترنت نقد کتاب را رونق بخشیده است و این روند در آینده توسعه خواهد یافت.

دنیای دیجیتال کنونی، به هزار راه و روش، فرهنگ مکتوب را رونق بخشیده است، اگرچه ممکن است روش های معمول و سنتی، دسترسی و مطالعه کتاب را دگرگون نموده و این احساس را در برخی ایجاد کند که عصر دیجیتال پایان عصر کتاب است.

برای تایید صدق و درستی نقش صنعت دیجیتال در رونق بخشیدن به فرهنگ مکتوب، برای مثال به این مطلب اشاره می کنم: اکنون که این مقاله را می نویسم، کتابخانه محل کارم (دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی) یک سی دی در اختیار استادان قرار داد که حاوی ۲۶۰۰۰ عنوان کتاب الکترونیک بود. کتابخانه اعلام داشت این مجموعه کتابهای لاتین ویژه علوم اجتماعی است و به تازگی آنها را تهیه کرده است. همچنین اعلام شد بر این مجموعه، به طور منظم افزوده می شود.

حُسن کتاب های الکترونیک این است که وقتی آن را از کتابخانه امانت گرفتیم، دیگر نیازی نیست آن را به کتابخانه بازگردانیم. همچنین می توانیم آن را به دیگران نیز بدهیم. مطالعه کتابهای الکترونیکی نیز آسان تر است؛ اولاً می توانیم اندازه قلم کتاب را متناسب با نور چشم خود تنظیم کنیم، ثانیاً می توانیم از قسمت های مورد نیاز خود کپی برداریم، بدون آنکه لطمه ای به اصل کتاب وارد شود، ثالثاً می توانیم از روی صفحه مونیتور آن را بخوانیم که از نور و صفحه آرایی و زیبایی شناسی مناسبی برخوردار است و چشم را خسته نمی کند و نهایتاً اینکه می توان به کمک لپ تاپ و سی دی و حافظه های الکترونیکی صدها و هزاران جلد کتاب را با خود حمل و جابه جا کنیم. در عین حال، می توان به سادگی از طریق پست الکترونیکی کتاب ها را ارسال یا دریافت کنیم.

اینها برخی از امتیازاتی است که نشر الکترونیک و صنعت دیجیتال برای توسعه کتاب و کتاب خوانی در اختیار انسان دیجیتال امروزی قرار داده است.

کتاب و تلویزیون

ممکن است ما نسبت به عملکرد رسانه هایی مانند تلویزیون درباره نقش و تأثیر آن در زمینه جهت دادن به ذائقه خوانندگان انتقاد داشته باشیم. برای مثال، افرادی مانند نیل پُستمن در کتاب زندگی در عیش، مردن در خوشی (۱۳۷۳) استدلال می کنند که تلویزیون با ترویج «فرهنگ بصری» به تدریح عادات خواندن و قلمرو فرهنگ مکتوب در جامعه آمریکا را به شدت تضعیف کرده است.

پستمن نشان می دهد که در قرن ۱۸ و ۱۹ جامعه امریکا از لحاظ فرهنگی و کتاب خوانی جامعه ای با فرهنگ مکتوب و بسیار توسعه یافته بوده است، اما به تدریج بعد از گسترش تلویزیون در نیمه دوم قرن بیستم، این فرهنگ مکتوب و توسعه یافته رو به افول می گذارد. من با این دیدگاه پُستمن و منتقدانی که معتقدند تلویزیون می تواند تأثیرات مخرب داشته باشد، موافق نیستم؛ زیرا همان طور که گفتیم تلویزیون می تواند همزمان نقش دوگانه ای را که در قبل به آن اشاره کردیم، داشته باشد.

بیشتر بخوانید:

تحول گفتمان کتاب در ایزان(قسمتهای دیگر)

تحول گفتمان های حافظه در ایران امروز

منبع: تاریخ فرهنگی ایران مدرن - نعمت اله فاضلی

پایگاه خبری حقوق نیوز - سیاسی - اجتماعی


 

 



+ 0
مخالفم - 0
منبع: حقوق نیوز

 

سرخط خبرها: