مقدمه
آنفولانزا یک بیماری عفونی و مسری دستگاه تنفسی است که در اثر ویروسهای آنفولانزا ایجاد میشود.
این بیماری در بسیاری از نقاط جهان، بهویژه در فصلهای سرد سال، شیوع بیشتری پیدا میکند. آنفولانزا معمولاً با علائمی مانند تب، لرز، سرفه، گلودرد، سردرد، بدندرد و خستگی همراه است؛ با این حال شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست.
آنچه آنفولانزا را به یک مسئله مهم بهداشتی تبدیل میکند، سرعت انتقال آن است. فرد مبتلا ممکن است پیش از آنکه متوجه بیماری خود شود، ویروس را به اطرافیان منتقل کند. همچنین کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای ممکن است در برابر عوارض آنفولانزا آسیبپذیرتر باشند.
شناخت راههای انتقال ویروس میتواند به افراد کمک کند تا رفتارهای پیشگیرانه مناسبی داشته باشند.
در این مقاله، مسیرهای اصلی انتقال آنفولانزا، دوره نهفتگی و سرایت، نقش قطرات تنفسی و سطوح آلوده، عوامل مؤثر بر شیوع بیماری و روشهای مؤثر پیشگیری بررسی میشود.
آنفولانزا چگونه منتقل میشود؟
ویروس آنفولانزا عمدتاً از طریق ترشحات دستگاه تنفسی فرد بیمار منتقل میشود. هنگامی که فرد مبتلا صحبت میکند، سرفه یا عطسه میکند، ذراتی حاوی ویروس از دهان و بینی او خارج میشوند. اگر فرد سالم در نزدیکی او قرار داشته باشد، این ذرات ممکن است وارد چشم، بینی یا دهان وی شوند و عفونت ایجاد کنند.
انتقال آنفولانزا معمولاً در محیطهای شلوغ، بسته و کمتهویه آسانتر رخ میدهد. خانه، مدرسه، محل کار، وسایل حملونقل عمومی، مراکز درمانی و مکانهای تجمعی از جمله محیطهایی هستند که احتمال انتقال در آنها بیشتر است.
انتقال از طریق قطرات تنفسی
یکی از مهمترین راههای انتقال آنفولانزا، قطرات تنفسی است. این قطرات هنگام سرفه، عطسه، صحبتکردن و حتی گاهی تنفس فرد بیمار در محیط منتشر میشوند. قطرات بزرگتر معمولاً فاصله زیادی طی نمیکنند و در نزدیکی فرد بیمار روی سطوح یا مخاط چشم، بینی و دهان افراد دیگر قرار میگیرند.
به همین دلیل، تماس نزدیک با فرد مبتلا، بهویژه زمانی که بیمار سرفه یا عطسه میکند، احتمال ابتلا را افزایش میدهد. قرارگرفتن رو به روی فرد بیمار، گفتوگوی نزدیک و طولانی یا مراقبت از او بدون رعایت اصول بهداشتی میتواند خطر انتقال را بیشتر کند.
باید توجه داشت که فاصله دقیق انتقال برای همه شرایط یکسان نیست. عواملی مانند شدت سرفه یا عطسه، تهویه محیط، مدت تماس، تعداد افراد حاضر و میزان ویروس موجود در ترشحات تنفسی بر احتمال سرایت اثر میگذارند.
انتقال از طریق ذرات ریز معلق در هوا
بخشی از ذرات تنفسی بسیار کوچک هستند و میتوانند برای مدتی در هوا باقی بمانند. این ذرات ریز که گاهی «آئروسل» یا ذرات معلق تنفسی نامیده میشوند، در محیطهای بسته و بدون تهویه مناسب اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
اگر فرد مبتلا برای مدت طولانی در یک اتاق بسته حضور داشته باشد، ذرات ریز تنفسی او ممکن است در هوای اتاق تجمع پیدا کند. افراد دیگر با تنفس در همان محیط ممکن است در معرض این ذرات قرار بگیرند. خطر چنین انتقالی در فضاهایی که پنجرهها بستهاند، گردش هوا کم است یا افراد زیادی در آن حضور دارند، بیشتر خواهد بود.
این موضوع به این معنا نیست که هر بار ورود به یک اتاق، حتماً باعث ابتلا میشود. احتمال انتقال به مقدار ویروس موجود در هوا، مدت حضور، فاصله از فرد بیمار، کیفیت تهویه و وضعیت ایمنی افراد بستگی دارد. با این حال، بهبود تهویه یکی از اقدامات مهم برای کاهش انتقال بیماریهای تنفسی از جمله آنفولانزا است.
انتقال از طریق دستها و سطوح آلوده
آنفولانزا ممکن است از طریق تماس با سطوح آلوده نیز منتقل شود، هرچند انتقال تنفسی مستقیم معمولاً مسیر مهمتری محسوب میشود.
اگر فرد بیمار هنگام سرفه یا عطسه دست خود را جلوی دهان بگیرد و سپس دستگیره در، تلفن همراه، میز، صفحهکلید، شیر آب یا سایر وسایل را لمس کند، ممکن است مقداری از ویروس روی آن سطح باقی بماند.
فرد سالم در صورت لمس چنین سطحی و سپس لمس چشم، بینی یا دهان خود، ممکن است ویروس را به غشاهای مخاطی منتقل کند.
این مسیر انتقال در محیطهایی مانند مهدکودکها، مدارس، خانههای پرجمعیت و مراکز درمانی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تماس افراد با وسایل مشترک در این محیطها زیاد است.
با وجود اهمیت رعایت نظافت سطوح، تمرکز صرف بر ضدعفونیکردن اشیا نباید باعث غفلت از راه اصلی انتقال، یعنی تماس نزدیک و تنفس هوای آلوده، شود.
شستوشوی دستها، خودداری از لمس صورت و رعایت آداب سرفه، مجموعهای از اقدامات مکمل هستند.
دوره نهفتگی آنفولانزا
دوره نهفتگی به فاصله زمانی میان ورود ویروس به بدن و ظاهرشدن نخستین علائم گفته میشود. در آنفولانزا، این دوره معمولاً حدود دو روز است، اما ممکن است تقریباً بین یک تا چهار روز طول بکشد.
در این مدت، فرد ممکن است هنوز احساس بیماری نداشته باشد؛ با این حال، ویروس در دستگاه تنفسی او در حال تکثیر است. کوتاهبودن دوره نهفتگی یکی از دلایل سرعت گسترش آنفولانزا در خانوادهها، مدارس و محیطهای کاری است.
فرد مبتلا از چه زمانی میتواند بیماری را منتقل کند؟
بر اساس اطلاعات مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها، بسیاری از افراد مبتلا میتوانند حدود یک روز پیش از شروع علائم، ویروس را به دیگران منتقل کنند. بنابراین ممکن است فرد پیش از بروز تب، سرفه یا بدندرد، در محل کار یا مدرسه حاضر شود و ناخواسته بیماری را به دیگران انتقال دهد.
معمولاً میزان سرایت در سه روز نخست بیماری بیشتر است. در این مرحله، علائم ممکن است شدیدتر باشند و میزان دفع ویروس از دستگاه تنفسی افزایش یابد.
در بزرگسالان سالم، توانایی انتقال بیماری معمولاً تا پنج تا هفت روز پس از شروع علائم ادامه دارد؛ بااینحال، این بازه در همه افراد یکسان نیست.
کودکان خردسال، افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند و برخی بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن ممکن است برای مدت طولانیتری ویروس را دفع کنند.
همچنین برخی افراد ممکن است بدون داشتن علائم واضح، ویروس را منتقل کنند. به همین دلیل رعایت اصول پیشگیری فقط در زمان مشاهده علائم کافی نیست و در فصلهای شیوع باید بهصورت مستمر انجام شود.
علائم آنفولانزا چیست؟
آنفولانزا معمولاً با شروعی نسبتاً ناگهانی بروز میکند. تب، لرز، سرفه، گلودرد، سردرد، درد عضلانی، احساس ضعف و خستگی از علائم رایج آن هستند. بعضی افراد نیز دچار آبریزش بینی یا گرفتگی بینی میشوند.
تب در آنفولانزا شایع است، اما نبود تب بهتنهایی بیماری را رد نمیکند. شدت سرفه نیز میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.
بدندرد و خستگی در آنفولانزا معمولاً محسوستر از سرماخوردگی معمولی است، هرچند هیچ علامتی بهتنهایی نمیتواند تشخیص قطعی ایجاد کند.
در سرماخوردگی، شروع علائم اغلب تدریجیتر است و آبریزش بینی، عطسه و گرفتگی بینی بیشتر دیده میشود.
در آنفولانزا، تب، لرز، دردهای عضلانی و خستگی شدید ممکن است برجستهتر باشند. با این حال، علائم بیماریهای تنفسی مختلف میتوانند با یکدیگر همپوشانی داشته باشند و تشخیص قطعی در برخی موارد به ارزیابی پزشک یا آزمایش نیاز دارد.
چه عواملی انتقال آنفولانزا را افزایش میدهند؟
چند عامل میتوانند احتمال انتقال ویروس را افزایش دهند. نخست، حضور طولانی در محیطهای بسته و شلوغ است. وقتی افراد زیادی در فضای کوچکی تجمع دارند، تماس نزدیک بیشتر میشود و هوای محیط نیز ممکن است حاوی ذرات تنفسی بیشتری باشد.
دوم، تهویه ضعیف است. بازنشدن پنجرهها، گردش ناکافی هوا و استفادهنکردن از سیستمهای تصفیه مناسب میتواند به تجمع ذرات تنفسی کمک کند.
سوم، تماس طولانی با فرد بیمار است. هرچه مدت تماس بیشتر باشد، فرصت مواجهه با قطرات و ذرات حاوی ویروس افزایش مییابد.
چهارم، رعایتنکردن آداب تنفسی و شستوشوی دستهاست. سرفهکردن در کف دست، استفاده مشترک از وسایل شخصی، لمس مکرر صورت و بیتوجهی به تمیزکردن سطوح پرتکرار میتواند انتقال ویروس را آسانتر کند.
نقش فصل و شرایط محیطی در شیوع آنفولانزا
آنفولانزا در بسیاری از مناطق در فصلهای سرد شیوع بیشتری دارد. مردم در این فصل بیشتر در فضاهای بسته جمع میشوند و پنجرهها کمتر باز میمانند. در نتیجه، تماس نزدیک و تجمع ذرات تنفسی در هوای داخل ساختمان افزایش پیدا میکند.
دمای پایین و برخی شرایط رطوبتی نیز ممکن است بر پایداری ویروس و رفتار افراد اثر بگذارد. بااینحال، شیوع فصلی آنفولانزا فقط به سردبودن هوا مربوط نیست؛ الگوهای رفتوآمد، تجمعهای انسانی، کیفیت تهویه و وضعیت ایمنی جمعیت نیز نقش دارند.
روشهای پیشگیری از انتقال آنفولانزا
واکسیناسیون
واکسیناسیون سالانه یکی از مهمترین اقدامات برای کاهش خطر ابتلا و عوارض آنفولانزا است. ویروسهای آنفولانزا در طول زمان تغییر میکنند و ترکیب واکسنها نیز بر اساس پیشبینی سویههای در گردش بهروزرسانی میشود. به همین دلیل، واکسیناسیون معمولاً باید هر سال تکرار شود.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها توصیه میکند افراد ششماهه و بزرگتر، طبق برنامههای بهداشتی و شرایط فردی خود، واکسن آنفولانزا دریافت کنند.
واکسن ممکن است از همه موارد ابتلا جلوگیری نکند، اما میتواند احتمال بیماری شدید، بستریشدن و عوارض جدی را کاهش دهد.
افراد سالمند، زنان باردار، کودکان خردسال و مبتلایان به بیماریهای مزمن باید درباره زمان و نوع واکسن مناسب با پزشک یا مرکز بهداشت مشورت کنند.
شستوشوی دستها
شستن مرتب دستها با آب و صابون یکی از روشهای ساده و مؤثر برای کاهش انتقال ویروس است. دستها باید پس از سرفه یا عطسه، پس از بازگشت از مکانهای عمومی، پیش از غذاخوردن و پس از تماس با فرد بیمار شسته شوند.
شستوشو باید با مالش کامل کف دست، پشت دست، میان انگشتان و زیر ناخنها انجام شود و حدود ۲۰ ثانیه ادامه داشته باشد. اگر آب و صابون در دسترس نیست، میتوان از محلول ضدعفونیکننده دست با پایه الکلی استفاده کرد.
رعایت آداب سرفه و عطسه
هنگام سرفه یا عطسه باید دهان و بینی با دستمال کاغذی یا قسمت داخلی آرنج پوشانده شود. دستمال استفادهشده باید بلافاصله در سطل زباله انداخته شود و پس از آن دستها شسته شوند.
پوشاندن دهان با کف دست توصیه نمیشود؛ زیرا دست ممکن است بلافاصله با سطوح مختلف تماس پیدا کند و ویروس را جابهجا کند.
ماندن در خانه هنگام بیماری
فردی که علائم آنفولانزا دارد بهتر است تا حد امکان در خانه بماند و از تماس نزدیک با دیگران، بهویژه افراد پرخطر، خودداری کند.
حضور در مدرسه، محل کار یا وسایل حملونقل عمومی هنگام بیماری میتواند زنجیره انتقال را گسترش دهد.
در صورت نیاز به مراجعه پزشکی، استفاده از ماسک و رعایت فاصله با دیگران میتواند به کاهش انتقال کمک کند.
استفاده از ماسک
ماسک میتواند بهعنوان یکی از لایههای تکمیلی پیشگیری، بهویژه در فضاهای بسته و شلوغ، استفاده شود. ماسک فرد بیمار به کاهش انتشار قطرات و ذرات تنفسی کمک میکند. ماسک مناسب برای فرد سالم نیز میتواند میزان استنشاق ذرات آلوده را کاهش دهد.
میزان محافظت به نوع ماسک، نحوه قرارگیری، پوشش کامل بینی و دهان و مدت استفاده بستگی دارد. ماسک بهتنهایی جایگزین واکسیناسیون، تهویه مناسب و ماندن در خانه هنگام بیماری نیست.
بهبود تهویه
بازکردن پنجرهها، استفاده صحیح از سیستمهای تهویه، بهکارگیری تصفیهکنندههای هوای مجهز به فیلتر مناسب و برگزاری فعالیتها در فضای باز میتواند غلظت ذرات تنفسی در محیط را کاهش دهد.
در مکانهای شلوغ مانند کلاسها، ادارات و سالنهای انتظار، تهویه مناسب اهمیت ویژهای دارد. تعویض بهموقع فیلترهای سیستم تهویه و جلوگیری از تجمع طولانی افراد در اتاقهای کوچک نیز از اقدامات مفید است.
تمیزکردن سطوح پرتکرار
سطوحی که افراد زیادی آنها را لمس میکنند، مانند دستگیرهها، شیرهای آب، میزها، تلفنها و صفحهکلیدها، باید بهطور منظم تمیز شوند. این اقدام باید همراه با شستوشوی دستها انجام شود؛ زیرا پاکیزهبودن سطوح بدون رعایت بهداشت دستها، محافظت کاملی ایجاد نمیکند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر افراد مبتلا به آنفولانزا با استراحت، مصرف مایعات و مراقبتهای حمایتی بهبود پیدا میکنند؛ اما بعضی افراد در معرض خطر عوارض قرار دارند.
تنگی نفس، درد یا فشار قفسه سینه، گیجی، ضعف شدید، کمآبی بدن، بازگشت تب یا بدترشدن علائم پس از بهبود اولیه، از نشانههایی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای باید در صورت بروز علائم شدید یا غیرمعمول، سریعتر با پزشک مشورت کنند.
داروهای ضدویروس در برخی شرایط میتوانند مفید باشند، اما مصرف آنها باید طبق نظر پزشک انجام شود. آنتیبیوتیکها نیز روی ویروس آنفولانزا اثر ندارند، مگر اینکه پزشک عفونت باکتریایی همزمان را تشخیص دهد.
نتیجهگیری
آنفولانزا عمدتاً از طریق قطرات تنفسی و ذرات ریز منتشرشده هنگام سرفه، عطسه، صحبتکردن و تنفس فرد مبتلا منتقل میشود.
تماس نزدیک، حضور در مکانهای شلوغ و بسته، تهویه ضعیف و رعایتنکردن بهداشت دستها میتواند احتمال انتقال را افزایش دهد.
انتقال از طریق سطوح آلوده نیز ممکن است رخ دهد، اما مسیر اصلی، تماس تنفسی نزدیک با فرد آلوده و تنفس هوای آلوده است.
فرد مبتلا ممکن است حدود یک روز پیش از شروع علائم بیماری را منتقل کند و در سه روز نخست بیماری معمولاً بیشترین قدرت سرایت را دارد. کودکان خردسال و افراد دارای ضعف ایمنی ممکن است مدت طولانیتری ناقل باشند.
واکسیناسیون سالانه، شستوشوی دستها، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه یا عطسه، استفاده از ماسک در محیطهای پرخطر، بهبود تهویه و ماندن در خانه هنگام بیماری، مهمترین اقدامات برای کاهش انتقال آنفولانزا هستند.
رعایت همزمان این اقدامات میتواند از ابتلای فردی و گسترش بیماری در خانواده و جامعه جلوگیری کند.
دیدگاه