مقدمه
فیلمنامهنویسی از آن مهارتهایی است که در نگاه اول ساده به نظر میرسد. ممکن است با خودتان بگویید کافی است یک داستان جذاب پیدا کنم، چند شخصیت بسازم و گفتوگوهای خوبی بین آنها بنویسم؛ اما وقتی واقعاً پشت میز مینشینید و میخواهید یک فیلمنامه کامل بنویسید، متوجه میشوید ماجرا پیچیدهتر از این حرفهاست.
فیلمنامهنویسی ترکیبی از داستانگویی، شخصیتپردازی، ساختار، تصویرسازی، دیالوگنویسی و شناخت زبان سینماست.
فیلمنامه قرار نیست صرفاً یک متن زیبا باشد؛ این متن باید بتواند یک فیلم را روی پرده قابل تصور کند و در نهایت به گروه تولید کمک کند تا بداند چه چیزی باید ساخته شود.
آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا نیز در راهنمای خود تأکید میکند که فیلمنامههای حرفهای از قالب مشخصی پیروی میکنند، هرچند در عمل تفاوتهایی میان شیوه نگارش نویسندگان وجود دارد.
اگر از صفر شروع کردهاید، لازم نیست از همان ابتدا به دنبال نوشتن شاهکار باشید. حتی بهتر است چنین انتظاری نداشته باشید. مسیر حرفهای شدن بیشتر شبیه ورزش کردن است تا پیدا کردن یک فرمول جادویی؛ یعنی باید مرتب تمرین کنید، اشتباه کنید، متن بخوانید، فیلمنامه ببینید، بنویسید، بازنویسی کنید و دوباره از ابتدا به متن نگاه کنید.
یک فیلمنامهنویس تازهکار ممکن است در نخستین تجربه خود ایده بسیار خوبی داشته باشد اما نتواند آن را به ساختاری منسجم تبدیل کند. این شکست به معنای نداشتن استعداد نیست؛ بخشی طبیعی از فرایند یادگیری است.
اگر میخواهید آموزش فیلمنامهنویسی از صفر را جدی دنبال کنید، بهتر است مسیر را مرحلهبهمرحله طی کنید و به جای حفظ کردن صدها تکنیک، ابتدا منطق داستانگویی تصویری را بفهمید.
فیلمنامهنویسی چیست و چه تفاوتی با داستاننویسی دارد؟
فیلمنامه در سادهترین تعریف، متنی است که داستان یک اثر تصویری را برای تولید و خواندن ارائه میکند. برخلاف رمان که خواننده میتواند وارد ذهن شخصیت شود و نویسنده آزاد است افکار، احساسات و توصیفات طولانی ارائه دهد، فیلمنامه اساساً برای دیدن و شنیدن نوشته میشود.
اگر شخصیت شما غمگین است، بهتر است به جای اینکه بنویسید «علی بسیار غمگین بود»، به دنبال کنش تصویری یا شنیداری بگردید که این وضعیت را نشان دهد؛ مثلاً علی پیام را میخواند، چند ثانیه به صفحه تلفن خیره میشود، گوشی را روی میز میگذارد و از پنجره بیرون را نگاه میکند.
البته این مثال به معنای ممنوع بودن بیان وضعیت در فیلمنامه نیست، بلکه نشان میدهد نویسنده باید دائماً به زبان سینما فکر کند. فیلمنامه، برخلاف متن ادبی، قرار است به یک اثر سمعی و بصری تبدیل شود.
یکی از اشتباهات متداول مبتدیان این است که فیلمنامه را شبیه رمان مینویسند.
آنها درباره گذشته شخصیت توضیح میدهند، احساسات او را مستقیماً بیان میکنند و گاهی چند صفحه درباره ظاهر یک مکان مینویسند؛ در حالی که فیلمنامه حرفهای معمولاً به دنبال اقتصاد در کلمات است.
راهنمای بنیاد انجمن نویسندگان یا Writers Guild Foundation نیز مباحثی مانند توصیف، دیالوگ، زیرمتن، حادثه محرک، تعلیق، میزان اهمیت و پیامد اتفاقات را از عناصر مهم یادگیری فیلمنامهنویسی معرفی میکند.
بنابراین، اولین درس برای کسی که از صفر شروع میکند این است: قبل از نوشتن، باید یاد بگیرید چگونه به شکل تصویری فکر کنید.
فیلمنامه، نقشه ساخت یک اثر تصویری
میتوان فیلمنامه را به نقشه یک ساختمان تشبیه کرد. نقشه ساختمان قرار نیست زیبا و شاعرانه باشد؛ وظیفه آن این است که مشخص کند اتاقها کجا هستند، ارتباط آنها چگونه است و ساختمان چگونه باید ساخته شود.
فیلمنامه نیز چنین نقشی دارد. البته فیلمنامه فقط یک دستورالعمل فنی نیست و کیفیت هنری آن اهمیت زیادی دارد، اما در نهایت باید بتواند داستان را به شکلی منتقل کند که کارگردان، بازیگر، تهیهکننده و سایر اعضای گروه بتوانند جهان اثر را تصور کنند.
پیشنویس نهایی یا Final Draft نیز فیلمنامه را سندی میداند که برای روایت یک داستان تصویری و بهعنوان نقشه تولید اثر استفاده میشود.
این نگاه یک نتیجه مهم دارد: فیلمنامهنویس نباید فقط به جملههای خودش عاشق باشد. ممکن است جملهای بسیار زیبا نوشته باشید، اما اگر هیچ کارکردی در روایت نداشته باشد، باید آماده حذف آن باشید.
فیلمنامه جای خودنمایی ادبی بیهدف نیست. هر صحنه، کنش، شخصیت و دیالوگ باید تا حد امکان در خدمت داستان باشد.
این موضوع در ابتدا ممکن است محدودکننده به نظر برسد، اما اتفاقاً همین محدودیتها میتوانند خلاقیت نویسنده را افزایش دهند؛ چون شما مجبور میشوید با تصویر، رفتار، سکوت، تضاد و انتخابهای شخصیت داستان بسازید.
تفاوت فیلمنامه با رمان و داستان کوتاه
رمان و داستان کوتاه میتوانند بخش بزرگی از تجربه خود را در ذهن شخصیتها اتفاق بیندازند. نویسنده میتواند صفحهها درباره افکار شخصیت بنویسد و خواننده نیز آنها را دنبال کند.
در فیلمنامه، چنین امکانی محدودتر است؛ مگر اینکه فکر شخصیت از طریق دیالوگ، رفتار، صدا، تصویر یا ابزارهایی مانند صداگذاری به مخاطب منتقل شود.
به همین دلیل، کسی که در داستاننویسی مهارت دارد لزوماً فیلمنامهنویس حرفهای نیست و برعکس، یک فیلمنامهنویس نیز ممکن است در نوشتن رمان تجربه چندانی نداشته باشد.
تفاوت مهم دیگر، اقتصاد زمانی است. فیلم معمولاً زمان محدودی دارد و هر صحنه باید ارزش وجود داشتن داشته باشد. شما نمیتوانید هر اتفاقی را که به ذهنتان میرسد وارد فیلم کنید.
پرسش کلیدی این است: اگر این صحنه را حذف کنم، چه چیزی در داستان از بین میرود؟ اگر پاسخ «هیچ چیز مهمی» باشد، احتمالاً صحنه باید حذف یا با صحنه دیگری ادغام شود.
این نوع نگاه باعث میشود نویسنده بهتدریج درک بهتری از ریتم، روایت و اهمیت هر صحنه پیدا کند.
برای شروع فیلمنامهنویسی به چه مهارتهایی نیاز داریم؟
خبر خوب این است که برای شروع فیلمنامهنویسی به مدرک خاصی نیاز ندارید. مهمتر از آن، توانایی مشاهده انسانها و جهان اطراف است.
یک فیلمنامهنویس خوب دائماً در حال دیدن است: نحوه حرف زدن آدمها، مکثهایشان، دروغهایی که میگویند، چیزهایی که پنهان میکنند، رابطه میان افراد یک خانواده، رفتار یک فروشنده با مشتری یا حتی سکوت دو نفر در آسانسور.
بسیاری از ایدههای ارزشمند از اتفاقات بسیار معمولی متولد میشوند. تفاوت نویسنده با دیگران این است که او از کنار این اتفاقات عبور نمیکند؛ آنها را ثبت و تحلیل میکند.
مهارت دوم، خواندن است. اگر فقط فیلم ببینید و فیلمنامه نخوانید، بخش مهمی از آموزش را از دست میدهید. خواندن فیلمنامه به شما نشان میدهد صحنهای که روی پرده چند دقیقه طول کشیده، چگونه روی کاغذ ساخته شده است.
هنگام مطالعه باید به جای اینکه فقط داستان را دنبال کنید، از خودتان بپرسید نویسنده چگونه شخصیت را معرفی کرده، حادثه محرک کجاست، اطلاعات چگونه توزیع شده، دیالوگ چه چیزی را پنهان میکند و چرا یک صحنه درست در آن نقطه قرار گرفته است.
منابع آموزشی معتبر نیز مطالعه نمونه فیلمنامههای تولیدشده را برای آشنایی با قالب و عناصر فیلمنامه توصیه میکنند.
مشاهده، تخیل و شناخت انسان
فیلمنامهنویس در حقیقت بیش از آنکه فقط داستانساز باشد، انسانشناسِ غیررسمی است. شما باید بتوانید بفهمید چرا یک شخصیت تصمیمی میگیرد که از بیرون غیرمنطقی به نظر میرسد.
مثلاً اگر شخصیت اصلی حاضر نیست خانهای را ترک کند که در آن مورد آزار قرار گرفته، نباید فوراً او را احمق یا غیرمنطقی بدانیم. شاید وابستگی اقتصادی، ترس، خاطره، فرزند، آبرو یا احساس گناه مانع تصمیم او باشد.
هرچه شناخت شما از انگیزههای انسانی عمیقتر شود، شخصیتهایتان واقعیتر خواهند شد.
برای تقویت این مهارت لازم نیست کار عجیبوغریبی انجام دهید. میتوانید دفترچهای داشته باشید و رفتارهای جالبی را که هر روز میبینید یادداشت کنید.
یک جمله عجیب که کسی در اتوبوس گفت، دعوای دو نفر در یک فروشگاه، واکنش فردی که خبر بدی دریافت کرد یا حتی نوع سکوت یک خانواده در رستوران میتواند بعدها تبدیل به مصالح داستانی شود.
مهم این است که از کپی کردن زندگی واقعی به سمت تفسیر و بازآفرینی آن بروید. فیلمنامهنویس قرار نیست گزارشگر واقعیت باشد؛ او واقعیت را به ماده خام داستان تبدیل میکند.
مطالعه فیلمنامههای حرفهای
یک تمرین بسیار مفید این است که یک فیلم را ابتدا تماشا کنید و سپس فیلمنامه آن را بخوانید.
در مرحله دوم، صحنههایی را که به یاد دارید با چیزی که نویسنده روی کاغذ آورده مقایسه کنید. احتمالاً متوجه میشوید بسیاری از چیزهایی که روی پرده بسیار ساده به نظر میرسند، در فیلمنامه با چند خط دقیق ساخته شدهاند.
این تمرین کمک میکند بفهمید سینما چگونه اطلاعات را حذف، فشرده و منتقل میکند.
در این مرحله لازم نیست فقط فیلمهای محبوب خودتان را بخوانید. ژانرهای مختلف را امتحان کنید. یک درام خانوادگی، فیلم جنایی، کمدی، تریلر و فیلم اجتماعی را کنار هم بگذارید و تفاوت ساختار آنها را بررسی کنید.
بنیاد انجمن نویسندگان مجموعهای از منابع آموزشی را برای موضوعاتی مانند صفحه اول، شخصیتپردازی، حادثه محرک، دیالوگ، زیرمتن، تعلیق و پایانبندی ارائه کرده است.
مطالعه هدفمند چنین منابعی میتواند بسیار مفیدتر از جمع کردن دهها نکته پراکنده از شبکههای اجتماعی باشد.
ایده خوب برای فیلمنامه را چگونه پیدا کنیم؟
بسیاری از افراد فکر میکنند مشکل اصلی فیلمنامهنویسی پیدا کردن ایده است. در واقع، ایده معمولاً کم نیست؛ چیزی که کم است ایدهای است که بتواند داستان ایجاد کند.
مثلاً «مردی که بعد از سالها به شهرش برمیگردد» یک ایده اولیه است، اما هنوز داستان کاملی نیست. چه چیزی باعث بازگشت او شده؟ چه چیزی در شهر منتظر اوست؟ چه کسی با بازگشت او مخالف است؟ هدف او چیست؟ چه مانعی سر راهش قرار میگیرد؟ اگر پاسخ این پرسشها را پیدا کنید، ایده شروع به تبدیل شدن به داستان میکند.
برای ارزیابی یک ایده، سعی کنید آن را در یک یا دو جمله بیان کنید. اگر برای توضیح آن مجبور هستید چند صفحه بنویسید، احتمالاً هنوز هسته داستان مشخص نشده است.
یک تمرین خوب این است که از خودتان بپرسید: چه کسی چه چیزی میخواهد و چه چیزی مانع رسیدن او میشود؟ این پرسش ساده یکی از بهترین ابزارهای شروع است.
بعد از آن میتوانید سراغ شخصیت، جهان داستان، ژانر و پایان بروید. ساختار خوب از دل همین روابط علت و معلولی شکل میگیرد.
ایده، داستان و پیش فرض چه تفاوتی دارند؟
ایده همان جرقه اولیه است؛ داستان مجموعهای از اتفاقات مرتبط با آن ایده است و پیش فرض را میتوان بهعنوان بیان فشردهای از موقعیت اصلی و کشمکش اثر در نظر گرفت.
مثلاً «یک پلیس فاسد» صرفاً یک ایده است. اگر بگوییم «یک پلیس فاسد پس از کشته شدن شریکش مجبور میشود برای اولین بار علیه شبکهای که خودش از آن پول گرفته شهادت دهد»، حالا با موقعیتی روبهرو هستیم که هدف، مانع، تضاد و امکان روایت در آن وجود دارد.
هرچه بتوانید پیش فرض را دقیقتر کنید، مسیر طراحی فیلمنامه آسانتر میشود. البته این به معنی آن نیست که همه فیلمنامهها باید یک جمله فروشپسند داشته باشند.
بعضی آثار هنری پیچیدهاند و نمیتوان آنها را در یک جمله جذاب خلاصه کرد. هدف از این تمرین، محدود کردن هنر نیست؛ بلکه کمک به نویسنده برای پیدا کردن مرکز ثقل داستان است.
شخصیتپردازی در فیلمنامه
اگر داستان را یک قطار در نظر بگیریم، شخصیت موتور آن است. حتی یک موقعیت بسیار جذاب بدون شخصیتهای باورپذیر میتواند بعد از چند صحنه خستهکننده شود.
شخصیت خوب الزاماً شخصیت دوستداشتنی نیست. یک شخصیت میتواند خودخواه، ترسو، خشن یا حتی اخلاقاً مسئلهدار باشد؛ اما باید برای رفتارهایش منطق درونی داشته باشد.
مخاطب باید بتواند بفهمد این فرد چرا چنین انتخابی میکند، حتی اگر با انتخاب او موافق نباشد.
یکی از ابزارهای مهم شخصیتپردازی، تعریف هدف و نیاز است. هدف چیزی است که شخصیت آگاهانه دنبال میکند، اما نیاز ممکن است چیزی باشد که برای رشد خود به آن احتیاج دارد و حتی از آن خبر نداشته باشد.
مثلاً شخصیتی میخواهد ثروتمند شود، اما نیاز واقعی او پذیرش شکست و کنار گذاشتن نیاز افراطی به تأیید دیگران است. داستان زمانی جذابتر میشود که این دو مسیر با هم برخورد کنند.
در طول داستان، شخصیت مجبور میشود انتخابهایی انجام دهد و همین انتخابهاست که شخصیت او را آشکار میکند.
هدف، نیاز، تضاد و قوس شخصیتی
شخصیت بدون تضاد، خیلی زود خستهکننده میشود. اگر قهرمان در ابتدای فیلم هدفی داشته باشد و بدون مشکل به آن برسد، عملاً داستانی نداریم. موانع باید جدی باشند و هرچه داستان جلو میرود، فشار باید افزایش پیدا کند.
این همان جایی است که مفهوم میزان اهمیت مهم است: اگر شخصیت شکست بخورد، چه چیزی را از دست میدهد؟ خانه؟ خانواده؟ اعتبار؟ آزادی؟ زندگی؟ یا چیزی درونیتر مثل هویت و عزتنفس؟
قوس شخصیتی نیز به تغییر یا تحول شخصیت در طول داستان اشاره دارد. این تغییر نباید همیشه مثبت باشد.
در یک تراژدی، شخصیت ممکن است در مسیر سقوط قرار بگیرد. مهم این است که اتفاقات داستان بر شخصیت اثر بگذارند و تصمیمهای او نیز داستان را جلو ببرند.
شخصیت منفعل که فقط شاهد اتفاقات است، معمولاً کشش کمتری ایجاد میکند؛ مگر اینکه همین انفعال موضوع اصلی اثر باشد.
ساختار فیلمنامه و الگوی سهپردهای
یکی از شناختهشدهترین روشهای سازماندهی داستان، ساختار سهپردهای است. این مدل را میتوان به شکل ساده به آغاز، میانه و پایان توضیح داد، اما نباید تصور کرد هر فیلم موفق الزاماً از فرمولی خشک و یکسان پیروی میکند.
سند نهایی یا Final Draft در منابع آموزشی خود سه پرده را بهعنوان مقدمهچینی Setup، مواجهه Confrontation و تفکیک پذیری Resolution توضیح میدهد و تأکید میکند که این ساختار در بسیاری از فیلمنامههای جریان اصلی مورد استفاده قرار میگیرد.
ساختار در واقع به شما کمک میکند بدانید داستان در هر مرحله چه کاری انجام میدهد.
در پرده اول، جهان داستان، شخصیت اصلی و مسئله مرکزی معرفی میشوند. سپس حادثهای رخ میدهد که وضعیت قبلی را برهم میزند و شخصیت را وارد مسیر اصلی داستان میکند.
در پرده دوم، تلاش شخصیت برای رسیدن به هدف با موانع مختلف روبهرو میشود. در پرده سوم، داستان به سمت بحران، اوج و نتیجه نهایی حرکت میکند.
پرده اول؛ معرفی جهان و حادثه محرک
پرده اول جایی است که مخاطب باید بفهمد با چه دنیایی روبهروست. شخصیت اصلی کیست؟ زندگی او چگونه است؟ چه چیزی میخواهد؟ چه مشکلی دارد؟ و مهمتر از همه، چه اتفاقی قرار است زندگی معمولی او را تغییر دهد؟
این اتفاق را معمولاً حادثه محرک مینامیم. حادثه محرک میتواند یک تماس تلفنی، مرگ، ملاقات، کشف یک راز، اخراج، ورود یک فرد جدید یا هر اتفاق دیگری باشد که مسیر شخصیت را تغییر میدهد.
اشتباه رایج این است که نویسنده در پرده اول اطلاعات زیادی ارائه میکند اما داستان هنوز شروع نشده است. معرفی گذشته شخصیت، خانواده، محل زندگی و دوستان او اگر با کشمکش همراه نباشد، ممکن است ریتم را کند کند.
معرفی باید تا حد امکان از طریق خود داستان اتفاق بیفتد. مخاطب نباید احساس کند نویسنده نشسته و پرونده شخصیت را برای او میخواند.
پرده دوم؛ کشمکش و افزایش موانع
پرده دوم معمولاً طولانیترین بخش داستان است و همینجا بسیاری از فیلمنامههای ضعیف دچار مشکل میشوند.
نویسنده ایده خوبی برای شروع دارد، اما نمیداند بعد از آن چه اتفاقی بیفتد. نتیجه، مجموعهای از صحنههای پراکنده است که بهظاهر اتفاقی در آنها رخ میدهد، اما زنجیره علت و معلولی قدرتمندی وجود ندارد.
راهحل، فکر کردن به علت و معلول است. سند نهایی یا Final Draft نیز در آموزش ساختار فیلمنامه بر اهمیت سازماندهی علت و معلولی تأکید میکند؛ یعنی یک اتفاق باید پیامد اتفاق قبلی باشد و همین پیامد بتواند اتفاق بعدی را ایجاد کند.
اگر شخصیت در صحنهای تصمیمی میگیرد، این تصمیم باید پیامد داشته باشد. اگر پیامد تصمیم او مشکلی تازه ایجاد میکند، آن مشکل باید تصمیم بعدی را تحت تأثیر قرار دهد. این زنجیره باعث میشود داستان احساس حرکت داشته باشد.
پرده سوم؛ اوج و پایانبندی
پرده سوم زمانی است که فشار داستان به نقطه تعیینکننده میرسد. شخصیت باید با مهمترین مسئله خود روبهرو شود و تصمیمی بگیرد که نتیجه آن را مشخص میکند.
اوج داستان الزاماً انفجار، تعقیبوگریز یا مبارزه نیست؛ در یک درام خانوادگی ممکن است یک گفتوگوی بسیار ساده اوج داستان باشد، به شرط آنکه از نظر عاطفی و روایی بیشترین اهمیت را داشته باشد.
پایان خوب فقط به این معنی نیست که داستان را تمام کنیم. باید ببینیم اتفاقات چه اثری بر شخصیت و جهان داستان گذاشتهاند.
اگر شخصیت در طول فیلم برای رسیدن به هدفش بهای سنگینی داده، پایان باید این هزینه را جدی بگیرد.
پایانبندی ضعیف میتواند حتی داستانی خوب را تحت تأثیر قرار دهد؛ به همین دلیل، بهتر است نویسنده از همان مراحل ابتدایی بداند داستان احتمالاً به کجا میرود، حتی اگر در طول بازنویسی پایان تغییر کند.
چگونه طرح و outline فیلمنامه بنویسیم؟
یکی از مفیدترین عادتها برای فیلمنامهنویس تازهکار، نوشتن ساختار کلی یا outline پیش از نگارش کامل فیلمنامه است. Outline در واقع نقشه صحنهبهصحنه داستان است.
سند نهایی نیز آن را بهعنوان تفکیک داستان در سطح صحنه معرفی میکند و توضیح میدهد که میزان جزئیات outline میتواند بر اساس نیاز نویسنده متفاوت باشد.
برای شروع، اتفاقات مهم داستان را روی کارتهای جداگانه بنویسید. هر کارت میتواند یک صحنه یا یک beat باشد.
سپس آنها را جابهجا کنید و ببینید آیا ترتیب اتفاقات منطقی است یا نه. این کار بسیار آسانتر از آن است که ابتدا ۱۰۰ صفحه فیلمنامه بنویسید و بعد بفهمید داستان در صفحه ۴۰ از مسیر خارج شده است.
outline به شما اجازه میدهد قبل از صرف زمان زیاد، مشکلات ساختاری را پیدا کنید.
آموزش اصول صحنهنویسی و قالب فیلمنامه
هر صحنه باید دستکم یک دلیل برای وجود داشتن داشته باشد. ممکن است اطلاعات مهمی ارائه کند، رابطهای را تغییر دهد، شخصیت را مجبور به تصمیمی کند، تضاد ایجاد کند یا داستان را به مرحله بعد ببرد. اگر یک صحنه هیچکدام از این کارها را انجام نمیدهد، باید درباره ضرورت آن سؤال کنید.
قالب نیز اهمیت دارد. عناصر اصلی فیلمنامه شامل سرصحنه، توضیحات کنش، نام شخصیت و دیالوگ هستند. سرصحنه معمولاً مشخص میکند مکان داخلی یا خارجی است، مکان کجاست و زمان روز چیست. راهنمای رسمی Final Draft نیز همین عناصر را بهعنوان اجزای بنیادین فیلمنامه توضیح میدهد.
آکادمی اسکار نیز تأکید میکند که برای فیلمنامههای حرفهای یک قالب کلی رایج وجود دارد، هرچند جزئیات میان نویسندگان تفاوتهایی دارد.
بنابراین بهتر است قالب را جدی بگیرید اما درگیر وسواس افراطی روی جزئیات نشوید. هدف قالب، خوانایی و ارتباط حرفهای است، نه نمایش مهارت نرمافزاری نویسنده.
دیالوگنویسی؛ چگونه گفتوگوهای طبیعی و سینمایی بنویسیم؟
دیالوگ خوب الزاماً شبیه گفتوگوی واقعی مردم نیست. اگر یک مکالمه واقعی را ضبط کنید، احتمالاً پر از مکث، تکرار، جملههای نیمهتمام و اطلاعات بیاهمیت است.
دیالوگ سینمایی باید حس طبیعی بودن داشته باشد، اما معمولاً فشردهتر و هدفمندتر است. هر شخصیت باید شیوه حرف زدن خودش را داشته باشد و مهمتر از همه، دیالوگ باید چیزی را آشکار کند.
یکی از مفاهیم مهم، زیرمتن است. گاهی شخصیتها یک چیز میگویند اما منظور واقعیشان چیز دیگری است. دو نفر ممکن است درباره چای صحبت کنند، اما مسئله واقعی میان آنها خیانت یا جدایی باشد.
اگر همه شخصیتها دقیقاً همان چیزی را که فکر میکنند به زبان بیاورند، بخش زیادی از جذابیت از بین میرود. بنیاد انجمن نویسندگان نیز زیرمتن را در میان مباحث اصلی آموزش فیلمنامهنویسی قرار داده است.
بازنویسی؛ مهمترین مرحله حرفهای شدن فیلمنامهنویس
اولین نسخه فیلمنامه تقریباً هیچوقت نسخه نهایی نیست. این موضوع را باید از همان ابتدا بپذیرید. بسیاری از نویسندگان تازهکار وقتی به پایان پیشنویس اول میرسند، احساس میکنند دیگر کاری باقی نمانده است؛ در حالی که تازه بخش مهم کار آغاز شده است.
بازنویسی یعنی بتوانید از فاصلهای منطقی به نوشته خود نگاه کنید و بپرسید: آیا این داستان واقعاً کار میکند؟
در بازنویسی بهتر است همه چیز را همزمان تغییر ندهید. ابتدا ساختار را بررسی کنید، سپس شخصیتها، بعد صحنهها، دیالوگها و در نهایت جملهبندی.
اگر ساختار مشکل داشته باشد، پرداختن به یک دیالوگ زیبا در صفحه ۷۰ کمکی نمیکند.
بازنویسی حرفهای گاهی به معنای حذف چندین صفحهای است که برای نوشتن آنها وقت گذاشتهاید. نویسنده باید بتواند بین دلبستگی شخصی و کیفیت اثر تفاوت بگذارد.
اشتباهات رایج فیلمنامهنویسان تازهکار
یکی از رایجترین اشتباهات، شروع فیلمنامه بدون داشتن شناخت کافی از داستان است. البته هیچ قانونی وجود ندارد که بگوید حتماً باید پایان را قبل از صفحه اول بدانید، اما برای یک نویسنده تازهکار، داشتن حداقل یک نقشه کلی میتواند از سردرگمی جلوگیری کند.
اشتباه دیگر، توضیح دادن بیش از حد است؛ نویسنده به جای اینکه اجازه دهد مخاطب چیزی را از رفتار شخصیت بفهمد، آن را مستقیم توضیح میدهد.
اشتباه سوم، دیالوگهای یکسان برای همه شخصیتهاست. اگر نام شخصیتها را حذف کنیم و دیالوگها همچنان دقیقاً شبیه هم باشند، یعنی صداهای شخصیتی شکل نگرفتهاند.
اشتباه چهارم نیز استفاده افراطی از دوربین و دستورهای کارگردانی در فیلمنامهای است که قرار است بهعنوان متن روایی ارائه شود.
ابزارها و نرمافزارهای مناسب برای فیلمنامهنویسی
میتوان فیلمنامه را با نرمافزارهای مختلف نوشت، اما استفاده از ابزار تخصصی میتواند کار را آسانتر کند.
نرمافزارهای فیلمنامهنویسی قالبهایی برای scene heading، action، character و dialogue دارند و بسیاری از خطاهای قالببندی را کاهش میدهند.
سند نهایی یا Final Draft یکی از شناختهشدهترین ابزارهای تخصصی این حوزه است و نسخههای فعلی آن امکاناتی برای outline، ساختار و قالببندی ارائه میکنند.
با این حال، خرید نرمافزار گرانقیمت شرط نویسنده شدن نیست. اگر تازه شروع کردهاید، بهتر است ابتدا روی داستان و تمرین تمرکز کنید. ابزار باید فرایند نوشتن را راحتتر کند، نه اینکه جای خلاقیت را بگیرد.
مهم این نیست که فیلمنامه را با چه نرمافزاری نوشتهاید؛ مهم این است که متن شما از نظر داستان، شخصیت، ساختار و قالب خوانا و قابل ارائه باشد.
چگونه نمونهکار و پورتفولیوی فیلمنامه بسازیم؟
اگر میخواهید فیلمنامهنویسی را حرفهای دنبال کنید، به مرور به نمونهکار نیاز خواهید داشت. یک فیلمنامه کامل بهتر از دهها ایده نیمهکاره است.
پیشنهاد منطقی این است که ابتدا چند فیلمنامه کوتاه بنویسید تا فرایند ایده تا پایان را تجربه کنید. بعد از آن میتوانید سراغ یک فیلمنامه بلند بروید.
نمونهکار شما لازم نیست فقط شامل یک اثر باشد. بهتر است به مرور نشان دهید که توانایی کار در چند فضای متفاوت را دارید.
یک درام، یک فیلم کوتاه اجتماعی، یک کمدی یا یک اثر ژانری میتواند تنوع مهارت شما را نشان دهد.
در عین حال، کیفیت همیشه از تعداد مهمتر است. WGA نیز در منابع حرفهای خود موضوعاتی مانند قرارداد، حقوق نویسنده، اعتبار فیلمنامه و مسائل شغلی را از موضوعات مهم مسیر حرفهای معرفی میکند.
مسیر ورود به بازار کار و صنعت سینما
فیلمنامهنویسی فقط یک فعالیت هنری نیست؛ اگر هدف شما درآمد یا ورود حرفهای به صنعت باشد، باید بخش تجاری آن را هم بشناسید.
آشنایی با تهیهکنندگان، کارگردانان، شرکتهای تولید، جشنوارهها، برنامههای توسعه فیلمنامه و شبکههای حرفهای اهمیت پیدا میکند.
در این مرحله، داشتن یک معرفی کوتاه و حرفهای از پروژه، خلاصهٔ یکخطی مناسب و فایل فیلمنامه استاندارد میتواند بسیار مهم باشد.
از طرف دیگر، نباید تصور کنید اولین فیلمنامه شما فوراً خریداری میشود. صنعت فیلمسازی مبتنی بر ارتباط، اعتبار، تجربه و کیفیت کار است و مسیر هر نویسنده متفاوت خواهد بود.
برخی از نویسندگان از فیلم کوتاه شروع میکنند، برخی وارد اتاق نویسندگان سریال میشوند، برخی با تهیهکنندگان مستقل همکاری میکنند و بعضی دیگر از مسیر جشنوارهها و برنامههای آموزشی پیش میروند.
بنابراین بهتر است هدف کوتاهمدت را «نوشتن یک اثر حرفهای» قرار دهید، نه صرفاً «فروختن اولین فیلمنامه».
برنامه تمرینی ۹۰ روزه برای شروع فیلمنامهنویسی
اگر واقعاً میخواهید از صفر شروع کنید، یک برنامه ۹۰ روزه میتواند مسیر را روشن کند.
در ماه اول روی یادگیری زبان فیلمنامه تمرکز کنید. هر هفته حداقل یک فیلمنامه بخوانید، چند فیلم را با نگاه تحلیلی تماشا کنید و درباره ساختار آنها یادداشت بردارید.
همزمان، ایدههای کوچک خودتان را در دفترچه ثبت کنید و برای هرکدام یک پیش فرض کوتاه بنویسید.
ماه دوم را به یک پروژه مشخص اختصاص دهید. ایده را انتخاب کنید، شخصیتهای اصلی را طراحی کنید، پایان احتمالی را مشخص کنید، ساختار کلی یا outline بنویسید و سپس نگارش را آغاز کنید.
در این مرحله وسواس ویرایشی نداشته باشید؛ هدف، رسیدن به یک پیشنویس کامل است.
در ماه سوم، متن را کنار بگذارید و بعد از فاصلهای کوتاه بازنویسی را شروع کنید. نسخه دوم را از نظر ساختار، شخصیت، صحنه و دیالوگ بررسی کنید و در صورت امکان متن را به یک یا دو خواننده قابل اعتماد بدهید تا بازخورد بگیرند.
آیا تحصیلات دانشگاهی برای فیلمنامهنویس شدن ضروری است؟
تحصیلات دانشگاهی میتواند فرصت یادگیری، ارتباط با استادان و سایر نویسندگان و دسترسی به محیط آموزشی ایجاد کند، اما شرط قطعی فیلمنامهنویس شدن نیست.
بسیاری از مهارتهای فیلمنامهنویسی از طریق مطالعه، تمرین و دریافت بازخورد قابل یادگیری هستند. چیزی که نمیتوان با مدرک جایگزین کرد، تعداد دفعات نوشتن و بازنویسی است.
اگر امکان تحصیل تخصصی دارید، میتواند مسیر خوبی باشد؛ اما اگر ندارید، بهانهای برای متوقف کردن نوشتن نیست.
منابع آموزشی آنلاین، کتابهای تخصصی، فیلمنامههای منتشرشده و گروههای نقد میتوانند بخشی از این مسیر را پوشش دهند.
حتی سند نهایی یا Final Draft نیز مجموعهای از منابع آموزشی رایگان درباره ساختار، شخصیت، ده صفحه اول و دیالوگ در اختیار نویسندگان قرار داده است.
چگونه از نقد و بازخورد برای پیشرفت استفاده کنیم؟
نقد گرفتن برای بسیاری از نویسندگان سخت است، مخصوصاً وقتی ساعتها برای یک فیلمنامه وقت گذاشتهاند. اما نویسندهای که هیچ بازخوردی نمیگیرد، ممکن است مشکلاتی را نبیند که برای خواننده کاملاً آشکار است.
البته هر نقدی نیز ارزش یکسان ندارد. اگر پنج نفر به شما بگویند شخصیت اصلی برایشان قابل درک نیست، باید موضوع را جدی بررسی کنید؛ اما اگر یک نفر صرفاً بگوید «من این ژانر را دوست ندارم»، این الزاماً به معنی مشکل فیلمنامه نیست.
هنگام دریافت بازخورد، به جای دفاع فوری از متن، سؤال بپرسید. «کجای داستان حوصلهات سر رفت؟»، «کدام شخصیت برایت غیرقابل باور بود؟»، «آیا پایان برایت منطقی بود؟»
چنین پرسشهایی اطلاعات بیشتری نسبت به «خوب بود؟» در اختیار شما قرار میدهند. هدف بازخورد این نیست که دیگران فیلمنامه را برای شما بنویسند؛ هدف این است که نقاط کور نویسنده آشکار شوند.
نتیجه گیری
آموزش فیلمنامهنویسی از صفر قرار نیست با یادگیری چند فرمول به پایان برسد. فیلمنامهنویس شدن یک فرایند تدریجی است که از مشاهده و مطالعه آغاز میشود و با نوشتن، بازنویسی و تجربه ادامه پیدا میکند.
شما باید یاد بگیرید چگونه ایده را به پیش فرض و پیش فرض را به داستان، داستان را به ساختار، ساختار را به صحنه و صحنه را به کنش و دیالوگ تبدیل کنید.
ساختار سهپردهای میتواند برای شروع ابزار مناسبی باشد، اما نباید آن را زندان خلاقیت بدانید. همانطور که منابع حرفهای فیلمنامهنویسی نشان میدهند، ساختار و قالب برای کمک به روایت هستند، نه جایگزین خلاقیت.
اگر امروز هیچ تجربهای ندارید، بهترین کار این نیست که ده کتاب بخوانید و بعد شروع کنید. یک فیلمنامه کوتاه بنویسید. شاید ضعیف باشد، شاید پایانش خوب نباشد و شاید شخصیتهایتان هنوز عمق کافی نداشته باشند؛ اشکالی ندارد.
بعد یکی دیگر بنویسید. فیلمنامه دوم احتمالاً بهتر خواهد بود و در فیلمنامه سوم متوجه چیزهایی میشوید که هنگام نوشتن اولی اصلاً نمیدانستید.
مسیر حرفهای شدن از همینجا شروع میشود: نه با منتظر ماندن برای الهام، بلکه با تبدیل شدن به نویسندهای که مرتب مینویسد، میخواند، بازنویسی میکند و از هر متن چیزی یاد میگیرد.
سوالات متداول درباره آموزش فیلمنامهنویسی
آیا برای فیلمنامهنویس شدن باید استعداد خاصی داشت؟
استعداد میتواند شروع مسیر را آسانتر کند، اما جای تمرین را نمیگیرد. بخش بزرگی از مهارتهای فیلمنامهنویسی مانند ساختار، قالب، طراحی صحنه، شخصیتپردازی و بازنویسی قابل یادگیری هستند.
کسی که مرتب مطالعه و تمرین میکند، معمولاً بسیار بیشتر از فردی پیشرفت میکند که صرفاً به «استعداد» خود تکیه دارد.
از کجا فیلمنامهنویسی را شروع کنم؟
بهترین نقطه شروع، یادگیری اصول پایه همراه با خواندن فیلمنامههای حرفهای است. سپس یک ایده ساده انتخاب کنید، آن را به پیش فرض تبدیل کنید، شخصیت اصلی و هدف او را مشخص کنید و قبل از نگارش کامل، یک ساختار کلی یا outline تهیه کنید. منابع آموزشی بنیاد انجمن نویسندگان یا Writers Guild Foundation و سند نهایی یا Final Draft نیز برای یادگیری مفاهیم پایه مانند شخصیت، حادثه محرک، دیالوگ و ساختار مفید هستند.
آیا برای نوشتن فیلمنامه باید نرمافزار تخصصی خرید؟
خیر. نرمافزار تخصصی کار را راحتتر میکند و قالببندی را استانداردتر انجام میدهد، اما شرط فیلمنامهنویس شدن نیست.
اگر تازه شروع کردهاید، بهتر است ابتدا روی یادگیری داستانگویی و تکمیل یک فیلمنامه تمرکز کنید و بعد ابزار مناسب خودتان را انتخاب کنید.
یک فیلمنامه بلند معمولاً چند صفحه است؟
برای فیلمنامههای بلند سینمایی، بازه حدود ۹۰ تا ۱۲۰ صفحه یک قاعده رایج در صنعت آمریکا محسوب میشود، هرچند طول مناسب به نوع پروژه و نیاز داستان بستگی دارد.
سند نهایی یا Final Draft نیز همین بازه را برای بسیاری از فیلمنامههای بلند بهعنوان محدوده متداول ذکر میکند.
این عدد را نباید یک قانون آهنین دانست؛ کیفیت و تناسب روایت با مدت زمان فیلم مهمتر از رسیدن اجباری به یک عدد خاص است.
آیا میتوان بدون تجربه قبلی فیلمنامه خوبی نوشت؟
بله، اما احتمالاً نسخه اول شما با یک فیلمنامه حرفهای فاصله خواهد داشت و این کاملاً طبیعی است.
هدف اولین فیلمنامه بهتر است یادگیری فرایند کامل باشد: از ایده تا پایان، از پایان تا بازنویسی و از بازنویسی تا دریافت بازخورد. حرفهای شدن بیشتر نتیجه تکرار همین چرخه است تا پیدا کردن یک تکنیک جادویی.
دیدگاه