قصاص حق قانونی اولیاء دم است و آنان برای اعمال این حق نیازی نیست که دیه اعدام قاتل را بپردازند اما قانون گذار در شرایطی از این اصل عدول کرده و اعلام می دارد در مواردی برای اینکه اجرای قصاص انجام شود در بدوا امر خانواده مقتول باید دیه جانی را بپردازند در غیر این صورت با ضمانت اجرا قانونی که تحمل مجازات حبس تعزیری است.
طبق اصول، عبارت قانونی با عنوان هزینه اعدام قاتل وجود ندارد. اما در قانون مجازات اسلامی، عنوان فاضل دیه یا تفاضل دیه مورد استفاده قرار گرفت است.
در قانون، موضوعات پرداخت تفاضل دیه یا مازاد مبلغ دیه مستثنی بوده و اصولا قصاص نفس، حق اولیای دم مقتول میباشد و لزومی به پرداخت وجه یا دیهای نخواهد بود.
لیکن موقعی که شخصی، مرتکب قتل عمد گردد و دیه شخص مقتول از قاتل یا قاتلین کمتر باشد، اولیا دم مقتول یا همان خانواده مقتول حق دارند از مقام قضایی قصاص مرتکب را درخواست نمایند.
اما میبایست مقداری وجه به عنوان فاضل دیه یا مازاد مبلغ دیه را به قاتل پرداخت کنند تا بتوان وی را قصاص نمود. در اصطلاح عرفی این مبلغ را هزینه اعدام قاتل میگویند.
موارد پرداخت تفاضل دیه
بر طبق قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد غیر از موارد سقوط قصاص، اعم از رضایت اولیای دم و دیگر موارد قصاص میباشد.
ولی، همانطور که بیان شد، بعضی مواقع اولیای دم هنگامی که قصد دارند قاتل را قصاص کنند، ملزم به پرداخت هزینه اعدام قاتل یا همان تفاضل دیه خواهند شد.
پرداخت مازاد مبلغ دیه مقتول با قاتل یا همان تفاضل دیه، تنها در موارد به خصوصی که در قانون مجازات اسلامی مقرر گردیده است الزامی میباشد.
در چه صورت باید برای قصاص قاتل دیه داد؟
به موجب قانون مجازات اسلامی، موارد پرداخت تفاضل دیه، به شرح زیر است:
1. در صورتی که بعضی از اولیاء دم نخواهند قصاص بکنند و بخواهند دیه بگیرند یا بعضی صغیر و بعضی دیگر کبیر باشند و چونکه قصاص یا مصالحه به مقدار دیه یا بیشتر، حق همه اولیاء دم است، در صورتیکه بعضی از اولیاء دم ، تقاضای قصاص کنند باید سهم دیه ی اولیاء دم دیگر را، بپردازند یا اگر اولیای دم که کبیر هستند تقاضای قصاص کنند باید سهم دیه صغیر را پرداخت نمایند. پس این پول گرفتن از اولیاء دم بخاطر رعایت حق دیگر اولیاء یا ولی دم صغیر است و در این قسم دیه به اولیای قاتل پرداخت نمی شود و اصلا این دیه مقتول است نه دیه قاتل.
2. در صورتی که مقتول یک نفر است ولی قاتل بیش از یک نفر باشد که در این صورت مثلا اگر قاتلین دو نفر باشند و اولیاء دم خواستار قصاص هر دو نفر باشند باید به اولیاء دم هر کدام از قاتلین نصف دیه یک انسان را بپردازند تا عدالت برقرار شود زیرا مقتول یک نفر بوده و الان که دو نفر قصاص می شوند باید دیه یک نفر اضافه پرداخت شود.
3. در صورتی که قاتل مرد و مقتول زن باشد چون که دیه زن نصف دیه مرد است بنابراین اگر اولیاء دم بخواهند قاتل را اعدام نمایند باید نصف دیه قاتل را به خانواده اش بپردازند.
ملاحظه می شود که تنها در این سه مورد است که اولیاء دم باید پول پرداخت کنند، این هم برای رعایت حق و عدل است، اما در سایر موارد قصاص، اجرای حکم قصاص نیاز به پرداخت پول (دیه) نمی باشد.
ضمن اینکه این گونه نیست که در صورت عدم پرداخت دیه، در مورد دوم و سوم، قاتل مجازات نشود، بلکه تنها مجازات قصاص در مورد وی انجام نمی شود ولی سایر مجازات های جایگزین، همچنان به جای خود باقی است.
نحوه محاسبه تفاضل دیه
نحوه محاسبه تفاضل دیه، منوط به اینکه از موارد پرداخت تفاضل دیه کدام یک وجود دارد، عبارتند از:
• نحوه محاسبه مازاد مبلغ دیه، موقعی که قاتل، مرد و مقتول، زن باشد، به موجب ماده ۳۸۲ قانون مجازات اسلامی، اینگونه خواهد بود که ولی دم، میبایست قبل از قصاص به مرتکب نصف دیه کامل را پرداخت کند. البته، اگر قاتل مسلمان نباشد، برای اعدام قاتل کافر هزینه اعدام یا تفاضل دیه ضروری نخواهد بود.
• چگونگی محاسبه تفاضل دیه، در صورت واحد بودن مقتول و تعداد قاتلین، بر اساس ماده ۳۷۳ قانون مجازات اسلامی، اینگونه است که:
«چنانچه ولی دم بخواهد صرفا یکی از قاتلین را قصاص کند، مابقی قاتلین باید، سهم خود از دیه را به قصاص شونده بپردازد اما چنانچه بخواهد همه قاتلین یا بیش از یک نفر از آن ها را قصاص کند باید دیه مازاد را پیش از قصاص به مرتکبین بپردازد».
• در موضوعاتی که بعضا اولیا دم، خواهان قصاص و عدهای دیگر خواهان بخشش یا دریافت دیه هستند. نحوه محاسبه مازاد مبلغ دیه یا تفاضل آن، بر حسب ماده ۴۲۳ قانون مجازات اسلامی چنین بیان که؛ «کسی که خواهان قصاص است، باید نخست سهم دیه دیگران را، در صورت گذشت آنان، به مرتکب و در صورت درخواست دیه، به خود آنان بپردازد.»
پرداخت تفاضل دیه جهت قصاص قاتل زن
چرا اگر یگ مرد یک زن را به قتل برساند، اولیاى مقتول میبایست مازاد دیه را پرداخت کنند تا امکان قصاص قاتل فراهم شود؟
قانون مجازات اسلامی به تبعیت از دیدگاه فقهای شیعه در قصاص نفس، بین زن و مرد تفاوت قائل گردیده است. بر اساس این دیدگاه، هر موقع مرد مسلمانی به عمد زن مسلمانی را به قتل رساند. اجرای حکم قصاص به پرداخت مازاد دیه از شخص، ولی دم زن میباشد.
به موجب ماده ۵۵۰ قانون مجازات اسلامی دیه قتل زن، نصف دیه مرد میباشد. لذا اگر زن مسلمانی توسط یک مرد مسلمان کشت شود اولیای دم جهت قصاص قاتل میبایست تفاضل دیه را بپردازند تا حکم اجرا گردد.
چنانچه خانواده زن توان پرداخت تفاضل دیه را نداشته باشند قصاص انجام نمیشود؟
در ماده ۴۲۹ لایحه جدید مجازات اسلامی چنین است:
«در مواردی كه جنایت، نظم و امنیت عمومی را بر هم زده یا احساسات عمومی را جریحهدار کند. و مصلحت در اجرای قصاص بوده، لكن خواهان قصاص تمكن از پرداخت فاضل دیه یا سهم دیگر صاحبان حق قصاص را نداشته باشد با درخواست دادستان و تایید رییس قوهقضاییه مقدار مذکور از بیتالمال پرداخت میشود».
شرایط پرداخت تفاضل دیه از بیت المال چگونه است؟
الف) ولی دم بودن ولی امر و پرداخت تفاضل دیه از بیت المال
هر موقع مقتول اولیای دم نداشته باشد و یا اولیای دم وی معرفی نشوند، ولی فقیه، ولی دم مقتول محسوب میگردد. در این موارد هر زمان فردی که ولی دم ندارد، به طورعمد کشته شده باشد و جهت قصاص قاتل هم نیاز به پرداخت تفاضل دیه باشد، فقها یک نظر قطعی درباره اینکه آیا ولی فقیه میتواند تفاقل دیه را پرداخت و قاتل یا قاتلین را قصاص کند، ندادهاند.
البته، با در نظر گرفتن اینکه همه فقها بر این باورند که در مواردی که امام ولی دم مقتول میباشد، حق قصاص یا مطالبه دیه را خواهد داشت.
میتوان چنین گفت که از دیدگاه فقها پرداخت تفاضل دیه از بیت المال جایز بوده. و به این دلیل که اذن در شیء اذن در لوازم آن است. درصورتی که زنی بدون اولياء دم به دست مردی به قتل باشد، چون امام اختیاردار قصاص قاتل است، باید از اجازه پرداخت تفاضل دیه از بیت المال برای قصاص قاتل هم برخوردار باشد.
ب) اعسار اولیای دم و پرداخت تفاضل دیه از بیت المال
در صورت اعسار اولیای دم امکان پرداخت تفاضل دیه از بیت المال مقدور خواهد بود. البته اعسار اولیای دم باید برای دادستان محرز گردد.
دیدگاه