سیتار | بررسی ساز سیتار از هندوستان

سیتار از سازهای زهی زخمه ای موسیقی هندی

در این مطلب از مجموعه فرهنگ و هنر به بررسی ساز سیتار پرداخته می شود.

یکی از قدیمی ترین تمدنهای جهان، تمدن هندوستان است که دارای موسیقی و آواهای غنی می باشد. قدمت موسیقی این کشور به ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح باز می گردد.

سبک موسیقی کشور هندوستان و کلآ شبه قاره نسبت به کشورهای غربی که به سرعت دستخوش تغییر هستند، کمتر دچار تغییر و تحول شده است. موسیقی دانان هندی به ندرت بدون در نظر گرفتن ریشه اصلی موسیقی کشورشان آهنگ سازی می کنند.

آنها موسیقی را یکی از ابتکارات همیشگی کشور خودشان می دانند که بطور دائمی روی آن کار شده است و خلق مجدد ملودی ها و ریتم ها از هزاران سال پیش تا به امروز ادامه دارد.

سازی از خانواده لوت

سیتار از سازهای زهی زخمه ای موسیقی هندی و از خانواده لوت است که دسته ای بلند و کشیده و کاسه ای به شکل گلابی دارد. این ساز هفت سیم اصلی و ۱۱ یا ۱۳ سیم تشدید (یا همراه) دارد که در زیر سیم های اصلی بسته می شود و با مضرابی فلزی نواخته می شود ودر شمال هند، پاکستان و بنگلادش رایج است.

سیم های اصلی سی تار که وظیفهٔ تولید آواهای نغمه را به عهده دارند پس از ضربه خوردن، سیم های همراه را به صدا درمی آورند. دستان های روی دسته این ساز فلزی و کمانی شکل اند.

معمولاً طول این ساز ۱٫۲ متر طول و یک بدنه کدویی شکل (gourd) دارد، این ساز دارای یک دسته چوبی توخالی، عریض، کشیده، گوشیهای جلویی و کناری و ۲۰ پرده خمیده متحرک است.

سیم های این ساز فلزی هستند و معمولاً دارای پنج سیم ملودی، یک یا دو سیم واخوان برای تاکید روی ریتم یا پالس و سیزده سیم کمکی (sympathetic strings) زیر پرده ها در دسته که روی نت های راگا (Raga) (چهارچوب اجرای ملودیک) کوک می شوند.

پرده های محدب فلزی در طول دسته بسته شده اند که به آنها اجازه حرکت تا حد مورد نیاز را می دهد. این ساز اغلب یک گورد تشدیدکننده (رزونانسی) زیر انتهای گوشی ها در دسته دارد. این امر وزن ساز را را متعادل می سازد و هنگامیکه این ساز نواخته نمی شود به نگه داشتن ساز کمک می کند.

انواع ساز سیتار

این ساز دسته ای بلند و کشیده و کاسه ای به شکل گلابی دارد. این ساز هفت سیم اصلی و ۱۱ یا ۱۳ سیم تشدید (یا همراه) دارد که در زیر سیم های اصلی بسته می شود و با زخمه ایفلزی که هندیان به آن «مضراب» می گویند نواخته می شود. سیم های اصلی که وظیفهٔ تولید آواهای نغمه را به عهده دارند پس از ضربه خوردن، سیم های همراه را به صدا درمی آورند. دستان های روی دسته این ساز فلزی و کمانی شکل اند.

سی تار انواع مختلف دارد و شکل کاسه و شمار سیم ها در انواع آن فرق می کند. بطور کلی می توان این ساز را به سه گونه تقسیم کرد: نوع اول فقط دارای ۷ سیم اصلی و بدون سیم تشدید کننده است. نوع دوم دارای ۷ سیم اصلی و ۱۱ یا ۱۳ سیم تشدید کننده است. نوع سوم دارای مشخصات نوع دوم به اضافه یک کاسه اضافی در بالای دسته ساز است که بیشتر نقش تزئینی دارد تا شدت دهنده صدا.

تفاوت سیتار با سایر سازها

یکی از تفاوت های این ساز با سایر در یکی از سیم های سی تار به نام ” باج تار ” می باشد. باج تار، از اصلی ترین سیم ها در میانه سیتار بوده و انعکاس دهنده یکی از تکنیک های سی تار یعنی تداعی کننده صدای انسان است.

نحوه نواختن سی تار

موسیقی دانان غالباً سیتار را در حالت نشسته با زاویه ۴۵ درجه روی ران ها نگه می دارند. سیم ها با یک زخمه سیمی که در انگشت راست پوشیده می شود، کنده می شوند در حالیکه دست چپ روی سیم ها با یک فشار ظریف یا مابین پرده ها عمل می کند و سیم ها به کنار کشیده می شوند.

سی تارهای امروزین شش تا هفت سیم نواختنی (که برخی از آن ها بیشتر برای واخوان و نقطه گذاری ریتمی به کارمی روند) و دوازده سیم حساس یا بیشتر دارد؛ برخی از انواع آن دارای یک هم نواساز کوچک کدویی اند که به انتهای بالایی دسته وصل شده است.

سی تار معروف ترین ساز تکنواز کنسرت سنتی به شمار می رود، و معمولاً در این حالت با یک جفت طبلا همراهی می شود؛ این ساز در خارج از هند نیز شناخته شده است.

نوع دیگر سیتار که در هندوستان به آن Mind گفته می شود، قابلیت نواختن گام Minor را دارد که برای نوازندگان Rock Guitar یک رؤیا محسوب می شود. نواختن این گام به نوازندگان سیتار این اجازه را می دهد که به صورت کامل تمام ملودی را بنوازند و نوایی شبیه به گریه انسان را خلق کنند.

ساختار ساز سیتار

سیتار یکی از سازهای زهی کشور هندوستان است که دارای دسته ای بلند و کشیده است و کاسه ای بزرگ به شکل گلابی دارد. سیتار علاوه بر سیمهای اصلی دارای سیمهای فرعی یا هم نوا نیز می باشد که در زیر سیمهای اصلی سیتار بسته می شوند. سیمهای اصلی که وظیفه تولید اصوات را عهده دارند پس از ضربه خوردن، سیمهای فرعی را به صدا در می آورند.

سیتار دارای هفت سیم اصلی و یازده تا سیزده سیم هم نوا می باشد. نوع دیگر سیتار که در هندوستان به آن Mind گفته می شود، قابلیت نواختن گام Minor را دارد که برای نوازندگان Rock Guitar یک رؤیا محسوب می شود. نواختن این گام به نوازندگان سیتار این اجازه را می دهد که به صورت کامل تمام ملودی را بنوازند و نوایی شبیه به گریه انسان را خلق کنند.

فراگیری این ساز بسیار پیچیده و سخت بوده، نیاز به زمان طولانی و همچنین تمرین جدی دارد.

بررسی قسمتهای مختلف سیتار

بحث کردن در مورد نام قسمتهای مختلف سیتار همیشه مسئله ای غامض و پیچیده بوده است. کشور هندوستان سرزمینی است با گویش ها و زبان های متفاوت و این کاملآ طبیعی به نظر می رسد که در مکان های مختلف این کشور، نحوه بیان آن متفاوت باشد.

سیتار از ۱۵ قسمت تشکیل شده است که در زیر به بررسی هریک از قسمتهای آن می پردازم:

۱. Kunti: به وسیله Kunti ها سیتار را کوک می کنند. Kunti های بزرگ برای سیمهای اصلی و Kunti های کوچک برای سیمهای هم خوان می باشد.
۲. Bajtar ki Kunti: یکی از قسمتهای مهم Kunti می باشد که برای نواختن نواهای اصلی از آن استفاده می‌شود. این قسمت نسبت به بقیه قسمتها استفاده بیشتری دارد.
۳. Drone Strings: این یکی از قسمتهای مهم برای نواختن و به اجرا در آوردن موسیقی می باشد. هنگام نواختن، سیمها به نوبت آماده اجرای قطعه موسیقیایی می شوند.
۴. Tumba: قطعه ای است کدویی شکل که تعدادی از سیتار ها آن را دارا می باشند.
۵. Tar: در سیتار، تارهای زیادی وجود دارد ولی بطور متوسط هر سیتار دارای ۱۸ تار می باشد که شامل تارهای اصلی و تارهای هم خوان می شود.
۶. Baj Tar: قسمتی است که بیشترین کمک را برای نواختن دقیق ساز می‌کند.
۷. Taraf dar: سیمهای هم نوا هستند که در اثر مضراب زدن سیمهای اصلی مرتعش می‌شوند.
۸. Dandi: گردن سیتار را Dandi می گویند.
۹. Parda: ترکه های فلزی هستند که با قسمت گردن ساز مرتبط می باشند و می توان زیر و بمی صدا را با آن میزان کرد.
۱۰. Gulu: قطعه ای چوبی است که با گردن سیتار در تماس است و باعث ارتعاش صدا می شود. به علت ضعف این قسمت، بخصوص در جایی که با گردن در تماس است به یکی از مشکلات عمومی سیتار تبدیل شده است.
۱۱. Chota Ghoraj: یکی از قسمتهای کوچک سیتار است که از استخوان شتر ساخته می شود. به همین دلیل این قسمت دارای ارزش مادی زیادی می باشد.
۱۲. Bada Ghoraj: برای نواختن و به ارتعاش در آوردن سیمها به کار می رود.
۱۳. Tuning Bead: اجازه می دهد که گام Minor بدون نیاز به کوک کردن با Peg ها تنظیم شود.
۱۴. Tabkandi: برای تعیین تن دستگاه موسیقی بسیار مهم است. برای بالابردن و ارتقاء کیفیت آن، باید چوب آن را بسیار صیقل داد.
۱۵. Kaddu: اسباب ارتعاش سیتار است.باید بسیار ظریف باشد تا در تمام مدت ارتعاش صدا را حفظ کند.