پرمصرف‌ترین داروها و عوارض جانبی آن‌ها: نکاتی که باید در نظر داشته باشید

بسیاری از داروهای رایج و بدون نیاز به نسخه (OTC) توسط افراد برای درمان مشکلات و بیماری های معمولی مانند تسکین درد، سرماخوردگی و کاهش اسید معده مورد استفاده قرار می گیرند. همه داروها می توانند عوارض جانبی را به همراه داشته باشند که موارد قابل توجه در بروشور داخل بسته بندی همان دارو یا به صورت فهرستی بر روی بسته بندی دارو درج شده است.

عارضه جانبی یک علامت ناخواسته است که می تواند پس از مصرف دارویی خاص رخ دهد. اکثر داروها، به ویژه داروهای رایج بدون نسخه و یا تجویزی، عوارض جانبی خفیفی ایجاد کرده و نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارند، با این حال، در موارد نادر، اگر فردی به اجزای خاصی از دارو حساسیت داشته باشد، یا آن دارو همراه با الکل و سایر مواد مخدر مصرف شود، می تواند عواض جانبی شدید و جدی را به همراه داشته باشد.

داروها می توانند به ما کمک کنند زندگی طولانی تر و سالم تری داشته باشیم. آنها می توانند به درمان یا درمان یک بیماری یا بیماری کمک کنند و همچنین می توانند از ایجاد برخی شرایط در وهله اول جلوگیری کنند.

در طول زندگی، این احتمال وجود دارد که همه ما نیاز به مصرف دارو داشته باشیم. اینها ممکن است شامل واکسن هایی برای پیشگیری از بیماری یا داروهای تجویزی مانند آنتی بیوتیک ها برای درمان عفونت های جدی باشد. برخی از ما همچنین ممکن است داروهای بدون نسخه (OTC) را برای درمان علائم جزئی مانند سردرد و همچنین مکمل های غذایی مانند ویتامین ها مصرف کنیم.

عوارض جانبی چیست؟

یک عارضه جانبی یک علامت ناخواسته یا اتفاقی ناشی از درمان پزشکی است. همه داروها می توانند عوارض جانبی ایجاد کنند، از جمله داروهای تجویزی، بدون نسخه و داروهای مکمل. داروهای مکمل شامل ترکیبات گیاهی، ویتامین ها و برخی از محصولاتی است که توسط متخصصان طب سنتی و سایر پزشکان طب مکمل ساخته و تجویز می شود.

در بسیاری از موارد، عوارض جانبی داروها خفیف بوده و می توانید به مصرف همان دارو ادامه دهید. با این حال، برای برخی از افراد عوارض جانبی گاهی اوقات می تواند جدی تر باشد. آنها ممکن است نیاز به تغییر در داروهای خود یا در موارد نادر نیاز به برخی درمان های پزشکی اضافی داشته باشند.

مهم است که به خطرات مرتبط با یک دارو در زمینه فواید کلی دارو برای سلامتی و وضعیت تحت درمان خود توجه کنید. حتی در مواردی که واکنش به یک داروی خاص شدید است، ممکن است همچنان ادامه درمان و مدیریت عوارض جانبی ناخواسته بهتر باشد.

هر سالانه تعدادی از افراد به دلیل مشکلاتی که در داروهایشان وجود دارد، از جمله عوارض جانبی، در بیمارستان بستری می شوند. در حالی که اکثر عوارض جانبی قابل مدیریت هستند، برخی از آنها می توانند بسیار جدی و شدید بوده و حتی ممکن است منجر به مرگ شوند.

این به نفع شماست که داروهای خود و نحوه مصرفشان را به طور عاقلانه و آگاهانه مدیریت کنید. برای کسب اطلاعات بیشتر می توانید از مشاوره یک پزشک یا داروساز استفاده نمایید.

عوارض جانبی پر مصرف ترین داروها

در ادامه، برخی از مشکلات سلامتی و عوارض جانبی ناشی از مصرف برخی از داروهای رایج آورده شده است:

1. استامینوفن (پاراستامول)

استامینوفن یا همان پاراستامول یک مسکن رایج و پرمصرف بوده که برای درمان و تسکین درد و گرفتگی ها مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین می توان از آن برای کاهش دمای بالای بدن (تب) نیز استفاده کرد.

این دارو به صورت قرص برای بزرگسالان و به صورت شربت برای کودکان به جهت خرید از طریق داروخانه ها در دسترس است، اما اگر درد طولانی مدت و شدید دارید، ممکن است بتوانید آن را با نسخه تهیه کنید. این دارو به صورت قرص، کپسول، شربت، شیاف یا پودری که با آب مخلوط می‌ کنید عرضه می‌ شود.

استامینوفن در طیف گسترده ای از درمان های سرماخوردگی و آنفولانزا مورد استفاده قرار می گیرد.

به گفته دکتر Nikhil Kulkarni، متخصص داخلی در بیمارستان S. L. Raheja، داروهای رایج مانند استامینوفن، معمولا برای تسکین تب و درد مصرف می شوند. با این حال، برای جلوگیری از آسیب کبدی، این دارو نباید بیش از چهار بار در روز در دوزهای 500 میلی گرم یا 650 میلی گرم مصرف شود.

عوارض جانبی رایج استامینوفن

اگر استامینوفن را با دوز مناسب مصرف کنید، به ندرت عوارض جانبی ایجاد می کند. اگر در مورد یک عارضه جانبی نگران هستید یا متوجه چیز غیرعادی شدید، با دکتر داروساز یا پزشک عمومی خود صحبت کنید.

برخی از عوارض جانبی احتمالی استامینوفن عبارتند از:

عوارض جانبی پاراستامول نادر است اما می تواند شامل موارد زیر باشد:

• یک واکنش آلرژیک که می تواند باعث بثورات و ورم شود

• گرگرفتگی

• فشار خون پایین

• ضربان قلب تند و سریع

• اختلالات خونی

• آسیب کبدی و کلیوی، در صورت مصرف بیش از حد (دوز مصرف بالا). این عارضه می تواند در موارد شدید کشنده باشد.

واکنش آلرژیک جدی ناشی از مصرف استامینوفن

در موارد نادر، ممکن است یک واکنش آلرژیک جدی (آنافیلاکسی) به پاراستامول ایجاد شود.

ضروری است تا فورا به اورژانس تماس بگیرید اگر:

• لب ها، دهان، گلو یا زبان شما ناگهان متورم می شود

• شما خیلی سریع نفس می‌ کشید یا به سختی نفس می‌ کشید (ممکن است به شدت دچار خس خس شده یا احساس کنید در حال خفگی یا نفس نفس زدن هستید)

• گلوی شما سفت می شود یا در تلاش برای قورت دادن هستید

• پوست، زبان یا لب‌های شما آبی، خاکستری یا رنگ پریده می‌ شوند (اگر پوست سیاه یا قهوه‌ ای دارید، ممکن است در کف دست‌ ها یا پاهایتان راحت‌تر دیده شود)

• شما ناگهان بسیار گیج، خواب آلود یا سرگیجه می شوید

• کسی غش می کند و نمی توان او را از خواب بیدار کرد

• یک کودک بی حال یا بی تعادل بوده یا مثل همیشه واکنش نمی دهد (سر او ممکن است به پهلو، عقب یا جلو بیفتد، یا ممکن است بلند کردن سر یا تمرکز روی صورت شما برایش مشکل باشد)

• شما یا فردی که حالش خوب نیست ممکن است جوش هایی متورم، برجسته، خارش دار، تاول یا پوستی پوسته پوسته شده داشته باشید.

اینها می توانند نشانه های یک واکنش آلرژیک جدی باشند و ممکن است نیاز به درمان فوری در بیمارستان داشته باشند.

2. آسپرین

ایبوپروفن و آسپرین که برای درمان سرماخوردگی خفیف، تب، سردرد و التهاب مورد استفاده قرار می گیرند، در صورت مصرف در دوزهای بالا یا مخلوط شدن با الکل می‌ توانند باعث آسیب کبدی شوند.

آسپرین یک مسکن روزمره برای دردها و مشکلاتی مانند سردرد، دندان درد و درد پریود است. همچنین می توان از آن برای درمان سرماخوردگی و علائم مشابه آنفولانزا و کاهش دمای بالای بدن استفاده کرد.

آسپرین به عنوان استیل سالیسیلیک اسید نیز شناخته می شود. همچنین به گروهی از داروها به نام داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی (NSAIDs) تعلق دارد.

آسپرین همراه با سایر مواد نیز در برخی از داروهای سرماخوردگی و آنفولانزا موجود است.

اکثر انواع آسپرین را می توانید از داروخانه ها خریداری کنید. برخی از انواع فقط با نسخه در دسترس هستند.

آسپرین به صورت قرص یا شیاف وجود دارد. همچنین به عنوان ژل برای زخم های دهان و تبخال موجود است.

اگر سکته مغزی یا حمله قلبی داشته اید یا در معرض خطر حمله قلبی قرار دارید، ممکن است پزشک مصرف روزانه آسپرین با دوز پایین را به شما توصیه کند. همچنین ممکن است برای برخی از زنان در دوران بارداری آسپرین با دوز پایین تجویز شود. این موضوع با مصرف آسپرین برای تسکین درد متفاوت است. فقط در صورت توصیه پزشک آسپرین با دوز پایین مصرف کنید.

رایج ترین عوارض جانبی آسپرین

• گرفتگی، سوزش و درد شکم یا معده

• مدفوع سیاه و تیره رنگ

• ادرار خونی یا کدر

• تغییر در هوشیاری

• درد یا ناراحتی قفسه سینه

• گیجی

• یبوست

• تشنج شدید یا ادامه دار

3. داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی (NSAID)

گروه دیگری از مسکن‌ های رایج مصرفی، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، مانند دیکلوفناک، ایبوپروفن (بروفن) و نیمسولید هستند. این داروها می توانند منجر به مشکلات گوارشی مانند افزایش اسید معده و زخم معده شوند. آنها همچنین خطر آسیب کلیوی را به ویژه در افراد مسن یا مبتلایان به دیابت و فشار خون بالا افزایش می دهند.

4. متفورمین

متفورمین دارویی است که برای درمان دیابت نوع 2 و دیابت بارداری استفاده می شود. همچنین برای کمک به پیشگیری از دیابت نوع 2 در صورتی که در معرض خطر بالای ابتلا به آن هستید، مورد استفاده قرار می گیرد

دیابت نوع 2 وضعیتی است که در آن بدن انسولین کافی تولید نمی کند یا انسولین تولید شده به درستی عمل نمی کند. این وضعیت می تواند باعث افزایش سطح قند خون (هیپرگلیسمی) شود.

متفورمین با بهبود روشی که بدن شما با انسولین برخورد می کند، سطح قند خون شما را کاهش می دهد.

این دارو معمولاً زمانی برای دیابت تجویز می شود که رژیم غذایی و ورزش به تنهایی برای کنترل سطح قند خون شما کافی نبوده باشد.

متفورمین همچنین گاهی اوقات برای مدیریت علائم سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)، وضعیتی که بر نحوه عملکرد تخمدان ها تأثیر می گذارد، استفاده می شود. این دارو به طور رسمی برای PCOS تایید نشده است.

متفورمین با کاهش سطح انسولین و قند خون، PCOS را درمان می‌کند. این دارو همچنین می تواند تخمک گذاری را بهبود بخشیده و عادت ماهانه تنظیم نمایید، حتی اگر به دیابت مبتلا نباشید.

عوارض جانبی رایج متفورمین عبارتند از:

• مشکلات معده: تهوع، استفراغ، اسهال، درد معده و از دست دادن اشتها

• سایر عوارض: سرفه، گرفتگی صدا، تب، لرز، کمردرد، درد عضلانی، خواب آلودگی و احساس طعم فلز در دهان

• کمبود ویتامین B12: یک عارضه جانبی رایج مصرف متفورمین به مدت طولانی یا در دوزهای بالاتر

برای کاهش احتمال احساس بیماری، می توانید متفورمین را همراه با غذا مصرف نموده یا دوز مصرفی خود را به آرامی در طی چند هفته افزایش دهید. اگر استفراغ دارید، باید جرعه های کوچک و مکرر آب بنوشید تا از کم آبی بدن جلوگیری به عمل آورید.

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید مصرف متفورمین را قطع کرده و بلافاصله با پزشک خود تماس بگیرید:

• خستگی شدید، ضعف یا ناراحتی

• تنفس عمیق و سریع یا تنگی نفس

• سرگیجه یا سبکی سر

• ضربان قلب تند یا کند

قبل از مصرف متفورمین، باید به پزشک و داروساز خود در مورد تمام داروها، ویتامین ها، گیاهان دارویی و مکمل هایی که مصرف می کنید اطلاع دهید.

5. داروهای ضد حساسیت

به گفته دکتر Manish Itolikar، مشاور پزشکی در بیمارستان Fortis، داروهای ضد حساسیت می توانند باعث خواب آلودگی شده و برای استفاده در شب تجویز می شوند. این داروها که برای سرماخوردگی و گلودرد مورد استفاده قرار می گیرند، می‌ توانند باعث خواب آلودگی فرد شوند و نباید قبل از رانندگی مصرف گردند.

برخی از داروهای سرماخوردگی حاوی موادی مانند افدرین یا فنیل افرین هستند که می توانند ضربان قلب و فشار خون را افزایش دهند. بنابراین، اینها باید با احتیاط در بیماران مسن یا کسانی که مشکلات قبلی و بیماری‌ های زمینه‌ ای دارند استفاده شوند.

6. داروهای کاهنده اسید معده

چندین داروی مورد استفاده برای کاهش اسیدیته معده، از جمله پنتوپرازول، امپرازول و اس امپرازول، تنها برای استفاده در کوتاه مدت توصیه می شوند، زیرا استفاده طولانی مدت آنها می تواند سطوح طبیعی اسید را در معده کاهش داده و به طور بالقوه منجر به عفونت شود و همچنین ممکن است باعث آسیب به کلیه ها گردد.

برای مصرف کنندگان این نوع داروها مهم است که از عوارض جانبی احتمالی آنها آگاه باشند و حداکثر دوز توصیه شده را رعایت کنند. بنابراین همیشه توصیه می شود که از دارو فقط پس از مشورت با پزشک استفاده کنید و برای ایمنی، همیشه مواد احتیاطی چاپ شده روی برچسب بسته بندی یا بروشور داخلی داروها را با دقت مطالع نمایید. در صورت بروز هرگونه مشکل، بدون معطلی با نزدیکترین پزشک در دسترس خود تماس بگیرید. با توجه به این عوارض جانبی بالقوه، استفاده از این داروهای OTC تحت راهنمایی یک متخصص مراقبت های بهداشتی بسیار مهم است.

مصرف الکل همراه با داروها می تواند عوارض جانبی ایجاد کند

نوشیدن الکل همراه با برخی داروها نیز می تواند عوارض جانبی ناخواسته (و گاهی خطرناک) ایجاد کند. به عنوان مثال:

• الکل در صورت مصرف با (برخی) آنتی هیستامین ها، داروهای ضد افسردگی، قرص های خواب یا داروهای اضطراب می تواند باعث خواب آلودگی یا سرگیجه شود.

• الکل می تواند بر داروهای کنترل فشار خون بالا نیز تأثیر بگذارد.

• هنگامی که الکل با داروهای تجویزی قوی مانند داروهای ضد درد مخدر ترکیب می شود، این ترکیب می تواند احتمال مصرف بیش از حد را افزایش دهد. الکل همراه با مواد افیونی می تواند سرعت تنفس فرد را کاهش داده و منجر به خواب آلودگی و از دست دادن هوشیاری شود.

• برخی از آنتی بیوتیک ها با الکل تداخل منفی دارند و برخی می توانند باعث واکنش های شدید شوند. علائم می تواند شامل ناراحتی معده، برافروختگی پوست، سردرد، ضربان قلب سریع یا نامنظم، خواب آلودگی یا سرگیجه باشد.

به یاد داشته باشید که مصرف نوشیدنی های الکلی می تواند چندین ساعت پس از نوشیدن آخرین قطره در بدن شما باقی بماند، بنابراین مهم است که توجه داشته باشید که تداخلات ممکن است مدت ها پس از اتمام نوشیدن نیز رخ دهند.

برای مشاوره در مورد دارو و نوشیدن الکل با پزشک عمومی یا سایر متخصصان بهداشت صحبت کنید.

چگونه متوجه شوم که دچار عوارض جانبی ناشی از مصرف داروها شده ام؟

عوارض جانبی ناشی از مصرف داروها متفاوت بوده و به دارو و فرد بستگی دارد. نمونه هایی از عوارض جانبی رایج عبارتند از سردرد، تب، سرگیجه، بثورات پوستی، تهوع، استفراغ، اسهال و خواب آلودگی.

برخی از عوارض جانبی ممکن است بلافاصله رخ دهند در حالی که برخی دیگر ممکن است در طول زمان ایجاد شوند. با این حال، بسیاری از عوارض جانبی داروها خفیف بوده و با تطبیق بدن با دارو در عرض چند روز از بین خواهند رفت.

اگر عارضه ای داشتم چه کاری باید انجام دهم؟

اگر نگران این هستید که ممکن است عارضه جانبی دارویی داشته باشید، با پزشک یا داروساز خود صحبت نمایید. آنها به شما خواهند گفت که آیا به مراقبت پزشکی نیاز دارید یا اینکه مشکل خاصی وجود ندارد. آنها همچنین بررسی خواهند کرد که آیا شما باید درمان خود را تغییر دهید یا اینکه نیاز به درمان دیگری دارید.

چگونه خطر عوارض جانبی را کاهش دهیم

برای کاهش خطر ابتلا به عوارض جانبی ناشی از مصرف داروها می توانید:

• همواره همه داروهای خود را طبق دستور پزشک مصرف کنید.

• داروهای دیگران را مصرف نکنید.

• در مورد داروهای خود بیشتر بیاموزید. همه داروهای تجویزی دارای یک بروشور اطلاعاتی به نام Consumer Medicine Information (CMI) هستند. این بروشور اطلاعات دقیقی را در مورد دارو به زبان انگلیسی ساده یا به زبان فارسی، از جمله نحوه استفاده از آن دارو، عوارض جانبی و اقدامات احتیاطی را به شما ارائه می دهد. دکتر داروساز شما همچنین می تواند CMI دارو را به شما توضیح دهد.

• در صورت خرید داروهای بدون نسخه یا سایر مکمل ها با داروساز خود صحبت کنید. آنها می توانند به شما در مورد عوارض جانبی و تداخلات با سایر داروهایی که مصرف می کنید، راهنمایی هایی را ارائه دهند. توجه داشته باشید که داروهایی که از سایر فروشگاه ها (به غیر از داروخانه ها) خریداری می کنید نیز می توانند عوارض جانبی ایجاد کنند.

• در مورد تمام داروهایی که مصرف می کنید، از جمله داروهای تجویزی، بدون نسخه و مکمل، به پزشک خود اطلاع دهید.

• همه داروهایی را که مصرف می کنید را به صورت سالانه تحت کنترل داشته باشید. این برای افراد مسن مهم است زیرا احتمال بروز عوارض جانبی در آنها بیشتر است. بررسی می تواند در یک داروخانه یا در خانه انجام شود. از پزشک خود برای اطلاعات بیشتر در مورد بررسی داروها کمک بخواهید.

کارهای دیگری که می توانید برای کاهش خطر عوارض جانبی داروها انجام دهید عبارتند از:

• از پزشک خود بپرسید که آیا بهبود سبک زندگی می تواند نیاز شما به دارو را کاهش دهد. برخی از شرایط را می توان با تغییر در رژیم غذایی و انجام ورزش منظم، بهتر مدیریت کرد.

• با داروساز خود در مورد داروهای کمکی که می توانند به شما در سازماندهی مصرف قرص ها کمک کنند، صحبت نمایید. اگر داروهای مختلف را در زمان‌ های مختلف مصرف کنید، ممکن است در معرض برخی خطرات قرار بگیرید.

• از پزشک یا داروساز خود سؤال کنید تا فواید و خطرات داروهای خود را بهتر شناخته و درک کنید.