جرم عقیم زمانی اتفاق میافتد که مجرم به واسطه عدم مهارت یا بی فکری خود یا یک علت اتفاقی غیر قابل پیش بینی مانند وزش تند باد، نتیجهای از عمل خود نمیگیرد.
تعریف جرم عقیم
قانون مجازات اسلامی، در ماده 2، جرم را چنین تعریف می کند: هر فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد، جرم محسوب می شود.
جرم عقیم وقتی است که مجرم به واسطۀ عدم مهارت یا بی کفایتی یا بی فکری خود یا یک علت اتفاقی غیرقابل پیش بینی نتیجهای از عمل خویش نمیگیرد.
در تعریفی دیگر جرم عقیم حالتی است که در آن، مرتکب جرم عملیات اجرایی جرم را آغاز میکند و به پایان میرساند، امّا به خاطر علل خارجی نتیجه موردنظر فاعل محقق نمیشود. به عبارت دیگر، فاعل تمام تلاش خود را برای رسیدن به نتیجه به کار میگیرد، امّا بنا به عللی که خارج از اراده اوست، نتیجه موردنظر حاصل نمیشود.
در این مورد مقتضیاتی که به وجود آمدهاند مستقل از ارادۀ فاعل هستند، مثلا بزهکار تیری به قصد کشتن دیگری رها کرده ولی تیر به دلیل عدم مهارت یا بی کفایتی یا علت اتفاقی غیر قابل پیش بینی به خطا رفته و به هدف اصابت نکرده است.
در اینجا فرد مجرم با وجود تهیۀ مقدمات و تیراندازی و انجام کلیۀ عملیات در مسیر مجرمانه نتوانسته به نتیجۀ نهائی که همان کشتن فرد منظور است، دست یابد به این عمل جرم عقیم گویند.
تعریف جرم محال
جرم محال جرمی است که مرتکب یا هر شخص دیگری نتواند در شرایطی که وجود دارد آنرا انجام دهد.
به بیان دیگر جرم محال زمانی است که به علت وجود حالتی در موضوع جرم یا در ابزار و وسایلی که در ارتکاب جرم به کار میرود، ارتکاب جرم را محال و غیر ممکن میکند.
در جرم محال گاهی انجام جرم موضوعا منتفی است مانند سعی در کشتن کسی که قبلا مرده است. یا سعی در سقط جنین زنی که اصلا حامله نبوده است و گاهی وسایلی که برای ارتکاب جرم به کار میرود ممکن است طور باشد که انجام آن ذاتا غیرممکن باشد.
انواع جرم محال
جرم محال مطلق ناشی از موضوع
در صورتی است که موضوع اصلا وجود نداشته و یا موضوع جرم دارای وصف لازم برای تحقق جرم نبوده است مانند تیراندازی به کسی که قبلا مرده است.
جرم محال نسبی ناشی از موضوع
در صورتی که موضوع جرم واقعا میتوانست وجود داشته باشد ولی در لحظۀ ارتکاب به طور اتفاقی مفقود بوده است مثل تیراندازی از محل غائب باشد یا سارقی که به قصد جیب بری دست در جیب کسی میکند ولی اتفاقا جیب خالی است.
جرم محال مطلق ناشی از وسائل کار
در شرایطی است که وسیلهای را که عامل برای اجرای قصد خود به کار میبرد اساسا معد برای آن نباشد، مانند هدف گیری با تفنگ خالی یا خورانیدن داروی شفابخش به قصد سم دادن و سلب حیات دیگری.
جرم محال نسبی ناشی از وسائل کار
در موقعیتی است که وسیلۀ کار برای ارتکاب جرم آماده است، ولی به واسطۀ اتفاق خارجی فقد اثر شود مانند اینکه کسی هدف گلوله قرار گرفته از تیررس تیر انداز خارج شود.
شرائط تحقق جرم محال
مهمترین شرط تحقق جرم محال این است که علیرغم وجود قصد مجرمانه و طی کلیۀ مراحل ارتکاب جرم از ناحیۀ فاعل آن به علت فقدان موضوع یا عیب و نقص وسیلۀ ارتکاب، حصول نتیجۀ مجرمانه و غیرممکن باشد.
1- ارادۀ ارتکاب جرم
2- اتمام عملیات اجرائی جرم؛ که این مرحله در جرم محال با جرم عقیم تفاوت دارد، زیرا در جرم عقیم احتمال تحقق نتیجۀ مرجمانه وجود دارد ولی در جرم محال اصولا نتیجۀ مجرمانه غیرممکن بوده ولی فاعل جرم از آن بی اطلاع است.
3- غیرممکن بودن حصول نتیجۀ مجرمانه
مجازات جرم عقیم و جرم محال
در قانون مجازات اسلامی جرم عقیم و جرم محال پیش بینی نشده است مادۀ ۴۱ قانون مذکور در مورد شروع به جرم است.
باتوجه به این ماده مجازات جرم عقیم و محال در حدی متصور است که مقدار عملیات انجام شده، همانند شروع به جرم، جرم باشد.
جرم عقیم و محال از این جهت که جرم منظور واقع نشده شبیه به شروع به جرم است؛ بنابراین در محدودۀ مادۀ ۴۱ ق . م . ا چنانچه اقدامات انجام گرفته جرم باشد، عامل محکوم به مجازات همان جرم میگردد.
مع هذا مفاد مادۀ ۶۱۳ قانون مجازات اسلامی که از مصادیق شروع به جرم قتل عمدی است به جرم عقیم قابل تعمیم است و لذا مرتکب جرم عقیم در قتل عمدی مستوجب ۶ ماه تا ۳ سال حبس است
با توجه به اینکه ممکن است از جرم عقیم ومحال خسارتی به مجنی علیه وارد شود، هر چند جرمی انجام نشده است اما چون تقصیر وجود دارد، میتوان طبق قانون مسؤولیت مدنی از باب جبران خسارت و از باب تسبیب علیه متهم طرح دعوی ومطالبۀ خسارت نمود.
شباهت و تفاوت جرم عقیم و جرم محال
شباهت بین جرم عقیم و محال در این است که تا آخرین لحظه انگیزه ی مجرمانه وجود دارد و تفاوت آنها در امکان تحقق نتایج آن دو است. در حالی که تحقق نتیجه در ارتکاب جرم عقیم همیشه ممکن است امکان اخذ نتیجه در جرم محال هیچ گاه ممکن نیست.
در جرم محال وقوع نتیجه به جهات مادی که مرتکب از آن بیاطلاع بوده، اساساً غیرممکن است. این در حالی است که امکان وقوع نتیجه در جرم عقیم وجود دارد، منتها به دلایلی خارج از اراده فاعل نتیجه محقق نمیشود.
دیدگاه