حقوق خبر

‌ ‌‌‌اخـلاقیات‌ در تمدن ها و ادیان باستان (قسمت 1)

خـدایان هـندی، ثواب پندارها‌ و گفتارها‌ یـا‌ کـردارها‌ را‌ از‌ لحاظ باطن (یعنی نیت عامل آن‌ها) تشخیص می‌دهند و به نسبت آن‌ها، پاداش یا مجازات عـطا مـی‌کنند


 

‌‌پایگاه خبری حقوق نیوز

اخـلاقیات‌ در تمدن ها و ادیان باستان

بر خلاف آموزه‌های اخلاقی رایج در مصر و بابل، اخلاقیات هندی از همان ابتدا جنبه‌ فلسفی داشت. در نـوشته‌های هندی وداها – اخلاقیات بخش جدایی‌ناپذیر تفکر فلسفی و مذهبی را درباره‌ سرشت و خصلت واقعیات تشکیل‌ مـی‌ دهد. این نوشته هـا، ریـشه در 1500 سال قبل از میلاد دارد و به عنوان کهن‌ترین نوشته‌های فلسفی شناخته شده‌اند و آنچه که درباره نحوه زندگی بیان می کنند می‌تواند نخستین اخلاقیات فلسفی‌ به‌ شمار آید وداها، از جهاتی به عنوان ادعیه به شـمار می روند اما خدایانی که در آنها اشاره شده اشخاص نیستند بلکه جلوه های حقیقت نهایی هستند. در فلسفه ودایی، اصل‌ اساسی‌ جهان و کائنات یا آن واقعیت نمایی که جهان بر اساس آن بنا شـده اصـل ریتام ( ritam) است که نظریه حق در غرب از آن گرفته شده است. آنها به وجود‌ یک‌ اخلاق در دو جنبه درست و حقیقی قائل بودند که در خود کائنات نهفته است. حقیقت و راستی با یکدیگر پیوند یـافته انـد تا بتوان پرده های توهم را کنار زد‌ و حقیقت‌ وجود انسان را درک نمود. در این‌جا، انسان روشن‌اندیش کسی است که بداند حقیقت چیست و بر اساس حق و راستی زندگی کند، زیرا حقیقت و راستی از یکدیگر جـدا نـیستند و مفهوم‌ مشترکی‌ را‌ تشکیل می‌دهند. بنابراین اخلاقی که‌ در‌ ذات‌ و جوهر جهان وجود دارد فارغ از جنبه های علمی و کاربردی آن نیست. این جنبه عملی براساس چهار آرمان شکل گرفته است‌ که‌ عبارتند‌ از: کـامیابی، رفـاه، وظـیفه اخلاقی و کمال روحی یعنی‌ آزاد‌ شـدن از وجـود مـحدود. از این نهایت‌ها، فضایل معینی سرچشمه می‌گیرند که عبارتند از: صداقت، راستی، خیرخواهی، عدم تعرض‌، نجابت‌ و خلوص‌ درونی. از سوی دیگر کذب، خودمحوری، جـادو، زمـا و صـدمه زدن‌ به موجودات زنده، جزو جنبه‌هایی می‌باشند کـه بـاید محکوم گردند. از آن‌جا که قانون ابدی اخلاقی بخشی از‌ جهان‌ هستی‌ به شمار می‌رود رفتار شایسته، رفتاری است که در هـماهنگی بـا‌ جـهان‌ هستی باشد و طبیعی است که به همین دلیل، چنین رفـتاری می‌تواند پاداشی شایسته به دنبال داشته‌ باشد‌. هدف‌ رفتار درست در ریگ ودا، کامیابی، بهشت یا جاودانی یاد شده اسـت‌. ولی در‌ جـایی از ریگ ودا نیز بر رفتار درست بنابر وجدان و فهم شخص، به عـنوان‌ یـک‌ فضیلت‌ یا ارزش مستقل تأکید شده است.

نکته مهم، تنیدگی حیات اخلاقی مردم هند با‌ نظام‌ طـبقاتی بـود. در ایـن سرزمین، قانون نامه اخلاقی تقریباً از نظام طبقاتی جدایی‌ناپذیر‌ بوده‌ و هست‌. سلوک اخـلاقی هـمان «درمـه» بود یعنی آن قانون زندگی که نظام طبقاتی برای هر‌ کس‌ تعیین می‌کرد. این مـفهوم سـلوک اخـلاقی چندان کهن است که حتی امروزه برای‌ همه‌ هندوان‌ دشوار و برای اکثرشان ناممکن اسـت کـه خود را اعضای طبقه خاصی ندانند و به اطاعت از‌ قوانین‌ آن مکلف نباشند. اعتقاد هندوان آن بـوده کـه زنـدگی را فقط بر‌ این‌ فرض‌ می‌توان فهمید که هر وجودی به کیفر گناهان زندگی گـذشته خـواهد رسید یا از ثمرات‌ تقوای‌ آن‌ دوره برخوردار خواهد شد. هیچ عملی، بزرگ یا کـوچک، نـیک یـا بد‌، نمی‌تواند‌ بدون معلول باشد. هرچه در جهان انجام گیرد فاش می‌شود. این قانون «کرمه» اسـت یـعنی قانون‌ کردار‌، قانون جهان معنوی. این اعتقاد از نظر زیست‌شناسی حقایق بسیاری را دربـردارد‌. مـا‌ تـجسمات مجدد نیاکان خود هستیم و در فرزندانمان‌ دوباره‌ تجسم‌ خواهیم یافت و معایب پدران تا حدی، حتی‌ پس‌ از گـذشت چـندین نـسل به فرزندان می‌رسد. کرمه، اسطوره‌ای عالی بود که افراد‌ ددمنش‌ را از قتل و دزدی و دیـگران‌ را‌ از تـعلل‌ و خست‌ در‌ احسان و اعانه مذهبی بازمی‌داشت. درعوض، حس‌ وحدت‌ و تعهدات اخلاقی را به تمام زندگی می‌کشاند و بیش از هـر تـمدن دیگری‌ به‌ قوانین اخلاقی، وسعت و کاربردی گسترده و منطقی‌ می‌داد. کرمه، یکی از‌ آنـ‌ ابـداعات بسیاری است که انسان‌ به‌ عمل آورده اسـت تـا شـر را جسورانه تحمل کند و با زندگی با حـالتی‌ امـیدوار‌ روبه‌رو شود. در الهیات هندو‌، روان‌ لااقل‌ این تسلی را‌ دارد‌ که فقط باید بار‌ نـتایج‌ کـردارهای خود را بر دوش کشد و اگر در کـل هـستی شک نـکند مـی‌تواند شـر‌ را‌ مجازاتی سپنجی بداند و چشم به راهـ‌ پاداشـ‌های‌ محسوس فضایل‌ و اعمال‌ نیک‌ انجام داده خود باشد‌. «ریته» یا نظم جاودانی در آغـاز قـانونی بود که ستارگان را در مسیرشان نگاه مـی‌داشت‌، اندک‌ اندک قانون راسـتی هـم شد. ریته‌، آن‌ آهنگ‌ کـیهانی‌ و اخـلاقی‌ است که هر‌ کس‌ نخواهد سرگشته و نابود شود باید از آن پیروی کند. ریته بـه نـظم اخلاقی، علو و حرمت و به‌ کـار‌ آنـ‌ حـتمیت و حقانیت بخشید.

خـدایان هـندی، ثواب پندارها‌ و گفتارها‌ یـا‌ کـردارها‌ را‌ از‌ لحاظ باطن (یعنی نیت عامل آن‌ها) تشخیص می‌دهند و به نسبت آن‌ها، پاداش یا مجازات عـطا مـی‌کنند. بدخواهی، زشت‌گویی، دروغ، نفرین، بهتان، غیبت، نـادرستی، سـحر، قمار، نـفس‌پرستی، هـرزگی‌ یـا زما، دزدی، و هر نوع گـزندگی به زندگی، گناه محسوب می‌شود. حال آن‌که امانت، درستی، همدردی، خیرخواهی، پرهیز از خشونت، راستگویی، سـخن سـودمند و دلپذیر، پرهیزگاری و تسلط بر حواس، ایـمان خـاضعانه‌ و ریـاضت‌، فـضایلی هـستند که به نـهایت سـتایش شده‌اند. برگزاری نادرست مراسم قربانی، هرزه‌خواری و پذیرش بی‌اندازه، از علل دیگر فسادند. حتی معاشرت با گناهکاران مـی‌تواند شـخص را آلوده کـند. ناتوانی از‌ فهمیدن‌ یا اعتراف می‌تواند از زشتی گـناه بـکاهد. ولی بـرای گـناهان غـیرعمد، اتـفاقی یا غیرقابل اجتناب، طلب اغماض می‌شود. عشق متقابل، احترام و سازندگاری، اطاعت‌ از‌ پدر و مادر، اشتراک هدف، خطاب‌ پسندیده‌ و سودمند و عشق و تعهد زناشویی به اعضای خانواده اندرز داده می‌شود. زن از مرتبه‌ای بـلند و مهر‌آمیز برخوردار است و می‌تواند گاه شوهر خود را برگزیند یا‌ دوباره‌ ازدواج کند.

‌ ‌‌‌اخـلاقیات‌ در تمدن ها و ادیان باستان (قسمت 1)
 

فلسفه اخلاق‌ در‌ قرن 5 قبل از میلاد در یونان با ظهور سقراط آغاز شد. او رسالت خود می‌دانست تا پیروانش را به نتایج عـقلی عـقاید و اعمالشان آگاه سازد. جامعه یونان آن زمان در‌ حال‌ تغییر سریع از فئودالیته به دموکراسی صنعتی– بازرگانی بود و تبیین های دینی و اجتماعی که از طریق فرایند طبیعی تقلید اجتماعی و تعلیم خانوادگی از نسلی بـه نـسل دیگر منتقل می‌شد با‌ دستیابی‌ طبقه بازرگان‌ به قدرت، زیر سوال رفت. قواعد جدید کردار، مستلزم اقتصادی بازاری بود که در آن پول شریف‌تر‌ از اصل و نـسب بـه حساب می‌آمد و در آن انسان‌ها به طـور‌ یـک‌سان‌ تنها‌ به عنوان خریدار و فروشنده شناخته می‌شدند. انسان‌هایی که می‌خواستند منصب بر گزینند در خانه به عنوان قانون‌گذاران ‌‌رعایا‌ و خدمتکاران خانواده تعلیم یافته بودند و بـه اصـل کردار، کلی‌تر از آنچه بـه مـعنای‌ شرافت‌ است‌ نیاز داشتند. این تحول سیاسی و اجتماعی سریع یونانیان، علاقه به ارزیابی عقلانی عقاید را قوت‌ بخشید.

در یونان باستان بین نیکی و علایق و منافع شخصی مرز بندی مطلقی نبود‌. آنها پذیـرفته بـودند که‌ زندگی‌ توأم با فضایل اخلاقی ممکن است مطلوب‌ترین راه نیل به پیشرفت مادی نباشد. اما، آنها تصور نمی‌کردند که ثروت و امکانات مادی، عامل اصلی یک زندگی خوب به‌شمار می‌رود. دیـن، در اخـلاق‌ مردم تـأثیر زیادی نداشت زیرا در آن‌زمان دین یونانی از آغاز مجموعه ای از مراسم جادویی بود و به اخلاق مربوط نمی‌شد. در دین یـونانی، اجرای صحیح تشریفات سنتی بیش از درستی‌ و پاکی‌ انسان اهمیت داشت و خـدایان آسـمانی و زمـینی یونانیان از لحاظ عفت و شرافت و نجابت سرمشق‌های عالی به انسان نمی‌دادند. حتی در اسرار الئوسی، اجرای مراسم بزرگ‌ترین وسـیله ‌ ‌رسـتگاری و رهایی از عذاب به‌ شمار‌ می‌رفت و پاکی روحی و کرامت اخلاقی مطمح نظر نبود. بـا ایـن وصـف، دین یونانی بر خلاف آن‌چه در آغاز به نظر می‌رسد از لحاظ اخلاق به مردم و دولت کمک‌هایی نـهایی‌ می‌کرد‌، چنان‌که مراسم تطهیر گرچه از امور تشریفاتی بودند یونانیان را به عادات اخلاقی خـو می‌دادند. همچنین، خدایان یـونانی بـا همه ضعف‌های خود کمابیش در نشر فضیلت موثر افتادند زیرا‌ معمولاً‌ بر‌ ستمکاران خشم می‌گرفتند، از متکبران‌ انتقام‌ می‌ کشیدند، دور افتادگان از وطن و نیازمندان را پناه می‌دادند و با قدرت خود، پیمان شکنان را به کیفر مـی رساندند. مثلاً "دیکه‌" (خدای‌ عدالت‌) ظلم را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت و "ائومنیدس" (مهربانان)، قاتلان را‌ تا‌ سر حد جنون و مرگ تعقیب می‌کرد.

یونانیان قرن پنجم، نمونه اخلاق ستوده نبودند. رشد فکری، بسیاری از آنان را‌ نسبت‌ بـه‌ سـنن اخلاقی بی‌اعتنا ساخته و به صورت افرادی غیراخلاقی درآروده بود‌. جامعه آتن به عدل قانونی و قضایی مشهور بود و لکن مردم آن به‌ندرت نسبت به کسی جز فرزندان خود‌ عطوفت‌ و هم‌نوعی‌ ابراز می‌داشتند. از وجـدان خـود چندان آزار نمی‌دیدند و هرگز در فکر‌ آن‌ نبودند که همسایه را چون خویشتن دوست بدارند. در محاورات افلاطون، زندگی به نحوی آراسته و آمیخته‌ با‌ ادب‌ جلوه‌گر است. لکن در کمدهای آریستوفان از این خاصیت اثـری نـیست و در‌ سخنرانی‌های‌ عمومی‌، اهانت‌های شخصی را روح بلاغت می‌شمردند. تعارفات آنان معمولاً قلبی و ساده بود. به کسی‌ تعظیم‌ نمی‌کردند‌ زیرا این کار در نظر آنان از بقایای دوران پادشاهی بود. غریبان را حتی‌ بدون‌ شناسایی قـبلی، بـه گـرمی می‌پذیرفتند. مهمانی که به خـانه‌ای دعـوت مـی‌شد حق داشت‌ که‌ مهمان‌ دیگری را بدون دعوت با خود به آن‌جا ببرد. اغنیا با بذل و بخشش‌های عمومی‌ و خصوصی‌، سخاوتمندی خود را نـشان مـی‌دادند. کـلمه «فیلانتروپی» یا انسان‌دوستی، لفظاً و عملاً یونانی است‌. صـدقه‌ و خـیرات‌ نیز برقرار بود. مؤسسات بسیاری برای پذیرایی بیگانگان، معالجه بیماران، حفظ پیران و فقیران برپا بود‌. دولت‌ برای کسانی کـه در جـنگ‌ها زخـمی و ناقص می‌شدند حقوقی معین می‌کرد و تربیت‌ کودکانی‌ را‌ که بدان سـبب بی‌پدر می‌ماندند خود به عهده می‌گرفت. مردم یونان بیشتر دوست داشتند که‌ به‌ زیرکی‌ و تیزهوشی موصوف باشند تـا بـه امـانت و درستی، و فکر می‌کردند که امانت، ساده‌لوحی‌ است‌. در یونان، یافتن کسانی کـه از خـیانت به وطن امتناعی نداشته باشند آسان بود. رشوه، طریقه‌ شایع‌ ترقی، وسیله فرار از مجازات و راه پیروزی‌های سـیاسی بـود. اخـلاقیات براساس قومیت‌ بود‌. گزنفون در رساله‌ای که درباره تعلیم و تربیت‌ نوشته‌ است‌ صـریحاً تـوصیه مـی‌کند: «در وقت معامله با‌ دشمنان‌ میهن از دزدی و دروغ اجتناب نباید کرد». در میان یونانیان، آداب اجتماعی و مذهب‌، اعمال‌ فـاتحان جـنگ را مـحدود نمی‌کرد‌. حتی‌ در جنگ‌های‌ داخلی‌، رسم‌ معمول آن بود که شهر مغلوب‌ را‌ غارت کنند و هرچه را کـه زنـده بود معدوم سازند. این که مردم‌ اسپارت‌ به آسانی درباره موازین اخلاقی تـردید‌پذیر‌ بـا مـردم آتن توافق‌ پیدا‌ می‌کردند خود دلیل آن است‌ که‌ عدم اعتنا به اصول اخلاقی، یـکی از عـناصر فعال روح یونانیان بود.

رواق‌گرایی‌ در‌ سال 155 بعد از مسیح‌ در‌ روم‌ مبنای فلسفی قانون‌ روم‌ را تـشکیل داد. مـتفکران‌ رواقـی‌ در دوره رومی، آرمان‌شهر یونانی را به شهرهای بین‌المللی جهان محور، تغییر دادند. اپیکتتوس‌، برده‌ یونانی، وقتی در روم بـه آزادیـ‌ رسید‌ مجموعه‌ای از‌ قوانین‌ انسانی‌ را ارائه کرد. قانون‌، پایدارترین جنبه مشخص رومی بود و در دوره هـادریانوس تـشکل نـهایی قانون رومی آغاز شد. در‌ دوران‌ حکومت او و جانشینانش، فلسفه رواقی که‌ حکومت‌ روم‌ را‌ در‌ دست داشت در‌ حـقوق‌ روم نـیز نـفوذ کرد. رواقیون اعلام کردند که قانون باید با اصول اخلاقی توافق داشـته بـاشد‌ و جرم‌ بسته‌ به نیت در عمل است نه در‌ نتایج‌ حاصله‌.

دین‌ رومی‌ از‌ پاره‌ای لحاظ، اخلاق بود. تـکیه آن بـر آئین پرستش چنین معنی می‌داد که خدایان، نه به نیک‌منشی بلکه بـه هـدایا و اوراد پاداش می‌دهند و دعاهای آن نیز کمابیش‌ همیشه خواهان نـعمت‌های مـادی یـا پیروزی نظامی بود. خدایان جز چند تـن، ارواحـی هراس‌انگیز بودند بدون اخلاق و بزرگ‌منشی. با این وصف، دین کهن روم سرچشمه اخلاقیات و نـظم و نـیرو در شخص‌، خانواده‌ و دولت بود. زیرا پیـش از آنـ‌که کودک بـتواند مـعنی شـک را دریابد خمیره سرشتش در پرتو ایمان از فـرمان‌برداری و وظـیفه و آراستگی، مایه می‌گرفت. رومی‌های تربیت یافته آن زمان، فرمان‌بردار‌، محافظه‌کار‌، وفادار، شکیبا، حـرمت‌گذار، مـحکم، جدی و اهل عمل بود. از انضباط لذت مـی‌برد و هیچ‌گونه ژاژخایی درباره آزادی را نـمی‌پذیرفتند. فـرمانبرداری می‌کردند تا فرمانروایی بیاموزند‌. حـق‌ دولت مـی‌دانست که در امور‌ اخلاقی‌ و درآمد ایشان پژوهش کند و ارج ایشان را از روی خدماتشان بر مملکت معلوم گـردانند. بـه فردگرایی و نبوغ بدگمان بودند. از خـیال‌پردازی بـه دور بـودند‌ چنان‌ که حـتی نـتوانستند اساطیری‌ خاص‌ خود پدیـد آورنـد. برای علم محض، مصرفی نمی‌یافتند و به فلسفه بدبین بودند چون آن را گدازنده اهریمنی باورها و شـیوه‌های کـهن می‌یافتند. به سبب شیوه زندگی ایـشان از افـلاطون یا ارشـمیدس‌ یـا‌ مـسیح، هیچ دریافتی نداشتند. فـقط می‌توانستند بر جهان فرمانروایی کنند.

منبع: اخلاقیات در تمدن ها و ادیان باستان - فرشته آهنگری

پایگاه خبری حقوق نیوز - دین و اندیشه



+ 0
مخالفم - 0
نظرات : 0
منتشر نشده : 0

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید

سرخط خبرها: